Miljoenennota Het minderheidskabinet wil iedereen te vriend houden en brede steun vinden voor zijn begroting. In plaats daarvan staan de onderhandelingen stil, en wordt de oppositie steeds chagrijniger.
Eelco Heinen, minister van Financiën, na afloop van de ministerraad op het ministerie van Algemene Zaken.
Het miezerde twee weken geleden bij het Catshuis, de ambtswoning van de minister-president. Toch oogde Rob Jetten (D66), de premier in kwestie, vrolijk. „We denken dat we in de komende weken een aantal voorstellen kunnen indienen waarmee we beide flanken bedienen.”
Met die boodschap over zijn zoektocht naar meerderheden voor de begroting van 2027, trapte het kabinet het politieke jaar af tijdens een ontmoeting met journalisten bij het Catshuis. Maar inmiddels, twee weken later, blijkt dat het kabinet nog helemaal niet in staat is om de oppositie te bedienen. Sterker: deze coalitie is zo intern verdeeld dat die aan onderhandelen niet echt toekomt.
De partijtoppen van D66, VVD en CDA onderhandelen de komende dagen opnieuw met elkaar over hoe zij de volgende stap voor zich zien – terwijl het kabinet vrijdag klaar wilde zijn. Maandag moet minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) namelijk een begroting inleveren bij de Raad van State voor Prinsjesdag. Daarmee is het dit kabinet haast zeker niet gelukt om al meerderheden te vinden voor de begroting.
De drie partijen trappen, voor de zoveelste keer sinds de formatie, die ene grote kwestie voor zich uit: mag grootste oppositiepartij Pro meebepalen?
Waarom lukt het D66, VVD en CDA maar niet om die vraag te beantwoorden? Het kabinet kan over links of rechts. Over rechts kan het tot meerderheden komen met JA21, SGP en BBB. Die route lijkt voor nu onbegaanbaar omdat BBB, nodig in de Eerste Kamer, het kabinet alleen steunt als de stikstofplannen van tafel verdwijnen. Dat wil de coalitie niet. De route over links, met in ieder geval Pro, blijft dan nog over voor de belangrijkste politieke keuzes.
Ingewijden in de coalitie denken dat de tijd nu nog niet rijp is voor een deal met Pro. Die partij wil dat de bezuinigingen op het sociale vangnet geschrapt worden uit de kabinetsplannen en trekt daarin samen op met de vakbonden. Het kabinet wil afspraken maken met de vakbonden en werkgevers, maar aan onderhandelingen met de polder is nog niet begonnen. Er vindt eerst nog een grote staking plaats, onder meer door ov-medewerkers, op 9 september.
Eerder dan die staking heeft Pro in de ogen van de coalitie weinig ruimte om vrij te praten over de bezuinigingen op de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Pas als de onderhandelingen met de vakbonden en werkgevers verder zijn, kan het gesprek met Pro beginnen, is de gedachte.
Voor de VVD geldt net zo goed dat de tijd nog niet rijp lijkt. Ook voor deze coalitiepartij is het onaantrekkelijk om met Prinsjesdag al afspraken te hebben gemaakt met de partij van Jesse Klaver. De dag na Prinsjesdag houdt de Tweede Kamer de Algemene Politieke Beschouwingen, de belangrijkste politieke debatten van het jaar. Een deal met Pro zou die belangrijke debatten een langdurige geseling kunnen maken voor VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans.
En rechts van de VVD zitten véél fracties die uit zijn op de zetels van die partij. JA21 en FVD doen het goed in de peilingen, Geert Wilders (PVV) wil relevant blijven en deze week kondigde BBB-afsplitser Mona Keijzer een nieuwe rechtse beweging aan. De VVD vreest kwetsbaar te zijn voor al die concurrenten, wat bijdroeg aan de wens om een begroting te maken voor een „brede meerderheid”. Het kabinet zou vooral luisteren naar oppositiewensen en zélf een, zoals Jetten het noemde, „verrassend voorstel” presenteren. Met daarin wensen van links én van rechts.
VVD’er en minister van Financiën Eelco Heinen was verantwoordelijk voor het maken van die conceptbegroting. Hij voerde de afgelopen weken gesprekken met de financieel woordvoerders van oppositiepartijen en zei op woensdag na afloop van een ministersvergadering plots dat de begroting inclusief oppositiewensen wel zo ongeveer af was. Een verrassing voor anderen in de coalitie.
D66 en CDA schrokken volgens ingewijden toen zij dat document, waarvan de inhoud niet openbaar is, onder ogen kregen. Volgens deze partijen had Heinen een begroting gemaakt die alleen voor rechts acceptabel zou zijn, terwijl de afspraak was om te zoeken naar ‘brede meerderheden’. Pro zou over deze begroting niet eens verder willen praten, dachten D66 en CDA.
Dat moet écht anders, vinden zij. Daar praten zij komend weekend met de VVD over verder. Doel van die gesprekken is om een conceptbegroting neer te leggen die JA21 en de SGP én Pro aantrekkelijk genoeg vinden om over door te praten.
Na Prinsjesdag debatteert de Tweede Kamer over de plannen van het kabinet en half november wordt in ieder geval gestemd over het belastingplan, waarin de belastinginkomsten worden geregeld. Dat is de laatste deadline voor afspraken met oppositie om tot meerderheden te komen. Vóór die tijd moet het kabinet (het liefst brede) meerderheden hebben gevonden.
De wens om tot die brede meerderheden te komen leeft overigens alleen bij het kabinet zelf. Pro, JA21 en de SGP zeggen: kies voor links óf rechts. „Het kabinet wil iedereen te vriend houden”, zei Klaver tegen NRC. „Dat is niet realistisch.” Financieel woordvoerder van de SGP André Flach zei vorige week dinsdag: „Onze wensen zijn tegenovergesteld. Het kabinet moet kiezen. Of Pro, of ons.”
In plaats van dat het kabinet – zoals Jetten graag wil – iedereen te vriend houdt, is de oppositie chronisch gefrustreerd door zijn minderheidskabinet. Ze snappen simpelweg niet waar het kabinet mee bezig is. Hen wordt verteld dat ze onderhandelen over de begroting, maar het voelt alsof ze vooral hun standpunten herhalen en herhalen zonder beweging te zien. 50Plus-leider Jan Struijs, die zich constructief opstelt, zei er eerder over: „Ik zie te weinig beweging. ‘Ja, we zijn ermee bezig’, hoor ik al te lang. Maar het kabinet is inmiddels even onderweg. Het moet concreter.”
Jetten bevestigde in zijn wekelijkse persconferentie vrijdagmiddag niet meer in gesprek te gaan met de oppositie voor maandag. Pro-leider Jesse Klaver zocht daarop aan het einde van de middag de pers op en voerde de druk op. Hij noemde het een crisis en zegt te vrezen dat het kabinet plannen maakt die hij niet kan steunen. „Laat deze crisis niet verder ontsporen, dat kan Nederland er absoluut niet bij hebben.”
Tijdens de formatie beloofde het kabinet aan de oppositie, met name aan partijen die hadden willen meeregeren, dat ook zij zouden mogen meebeslissen over het landsbestuur. Die belofte maakt het kabinet ook twee weken voor Prinsjesdag nog niet waar.