Inlichtingendiensten De AIVD en MIVD moeten gemakkelijker zonder toestemming vooraf kunnen handelen tegen „evidente tegenstanders” van Nederland, vindt het kabinet.
Exterieur van het hoofdkantoor van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst AIVD in Zoetermeer.
De inlichtingendiensten AIVD en MIVD moeten meer bevoegdheden krijgen om dreigingen tegen Nederland aan te pakken. Een wetsvoorstel met die strekking is vrijdag door de ministerraad aangenomen.
Het wetsvoorstel wil de mogelijkheden voor inlichtingendiensten op een aantal manieren verruimen. Allereerst mogen ze vaker handelen zónder toestemming vooraf. Dat geldt bijvoorbeeld als ze een buitenlandse actor of organisatie, zoals een terreurgroep, als „evidente tegenstander” hebben aangemerkt. De diensten mogen daar dan bijvoorbeeld inbreken, rondneuzen en sabotageacties uitvoeren. Of dat proportioneel en rechtmatig is, wordt als het aan het kabinet ligt pas achteraf beoordeeld door een nieuwe toetsingscommissie.
Daarnaast krijgen de diensten meer bevoegdheden om data van burgers en organisaties te verzamelen. Zij mogen op straffe van een gevangenisstraf gedwongen worden om gegevens af te staan. Ook mogen diensten data van online platforms, universiteiten en financiële instellingen vorderen. Daarmee zou bijvoorbeeld mogelijk worden wat het vorige kabinet wel wilde maar wettelijk niet kon: het screenen van duizenden buitenlandse studenten aan Nederlandse universiteiten, zogezegd om te voorkomen dat kwetsbare informatie bij buitenlandse diensten zou belanden.
Het kabinet wil daarnaast dat diensten in „buitengewone omstandigheden” zonder veel wettelijke beperkingen mogen opereren, en voegt daarom het staatsnoodrecht toe aan de wet. Dat zou bijvoorbeeld zijn tijdens een „grootschalig conflict”. Wel moet het parlement die inzet dan goedkeuren.
„Met deze wet wordt ons mes scherper”, zei minister Dilan Yeşilgöz (Defensie, VVD) volgens persbureau ANP. Volgens het kabinet is een nieuwe wet nodig omdat de oude inlichtingenwet, die uit 2017 stamt, achterhaald zou zijn. De wet zou diensten te veel beperken. Volgens het kabinet zijn dreigingen vanuit landen als Rusland, China en Iran „fundamenteel anders” en complexer geworden dan toen de oude wet werd ingevoerd.
Toezichthouders op de veiligheidsdiensten waren de afgelopen jaren kritisch over de wijze waarop de AIVD en MIVD informatie verzamelden van burgers. Zo waren ze kritisch over de groeiende rol van de AIVD in criminaliteitsbestrijding. Ook bleek dat de diensten zich niet hielden aan de regels voor grote datasets met daarin gegevens over individuen.
Het nieuwe wetsvoorstel gaat nu eerst in consultatie, zodat burgers en organisaties kunnen reageren op de kabinetsplannen. Pas daarna zullen de Tweede en Eerste Kamer toestemming moeten geven, voordat de bevoegdheden van inlichtingendiensten daadwerkelijk verruimd worden.