Spits Tijdens de ochtendspits zitten de treinen geregeld stampvol, terwijl de rest van de tijd de trein slechts voor 30 procent bezet is. In een poging de septemberdrukte te spreiden, is een reserveringssysteem in de randen van de spits geïntroduceerd door spoorwegmaatschappij NS.
Treinreizigers lopen in de spits naar een intercity op Amsterdam Centraal.
„Goedemorgen, uw vervoersbewijs alstublieft.” In de Sprinter van Den Haag Centraal naar Leiden Centraal van 08.25 uur herhaalt hoofdconducteur Vincent Sloos (55), met dezelfde glimlach en in dezelfde vrolijke toon, ruim vijftig keer die zin. Sommige passagiers hebben hun vervoersbewijs al bij de hand, anderen graaien zuchtend in hun tas.
Sloos houdt de vervoersbewijzen tegen zijn scanner en kan zo precies zien hoe de passagier betaald heeft. Veruit de meesten reizen met een NS Business Card of hebben studentenkorting. Een handjevol passagiers heeft een abonnement met korting in de daluren, of kan voor een vast bedrag onbeperkt reizen op een bepaald traject. Geen enkele passagier maakt gebruik van de sinds 25 augustus ingevoerde deal, waarmee reizigers met korting kunnen reizen in de randen van de spits – zoals nu.
Hoewel de trein door de dag heen maar voor 30 procent vol zit, is dat in de ochtendspits, van 06.30 uur tot 09.00 uur, anders. Vooral in trajecten naar of in de randstad zitten treinen bomvol. Daar komt bovenop dat na de zomervakantie, in september, de treinen nog voller zitten. Mensen zijn terug van vakantie en gaan weer massaal naar kantoor. Om dat piekmoment wat af te vlakken biedt Nederlandse Spoorwegen (NS) vanaf eind augustus tot eind oktober een korting aan.
Met de zogeheten PrijsTijd-deal, gestart in 2024, kunnen reizigers minimaal een dag van tevoren hun ticket kopen voor een treinreis in de daluren – dat is de hele dag behalve de ochtendspits en de middagspits van 16.30 uur tot 18.30 uur. Nu is, in een poging de ochtendspits uit te spreiden, de aanbieding uitgebreid naar de randen van de spits – tot 7.30 uur en na 8.30 uur.
Het is de zoveelste poging van NS om de spits te bestrijden. De drukte blijft een hardnekkig fenomeen. Vooral op dinsdag- en donderdagochtend, de dagen waarop de meeste mensen op kantoor werken, zitten de treinen vol. De middagspits is minder druk dan de ochtendspits, omdat de passagiers op verschillende momenten klaar zijn met werk. Tot 07.30 uur en na 08.30 uur kunnen passagiers de komende tijd met maximaal 60 procent korting reizen, zegt Arno Leblanc, woordvoerder bij NS.
De PrijsTijd-deal hanteert geen vaste korting. De hoogte is afhankelijk van verschillende factoren. Leblanc: „Zo wordt het ticket goedkoper als de passagier het kaartje langer van tevoren koopt, en speelt de verwachte drukte van de trein ook mee. Hoe rustiger de trein is, hoe hoger de korting.”
De Sprinter op donderdag tijdens de ochtendspits van Den Haag naar Leiden zou vol moeten zitten, maar hoewel de aangenaam warme trein redelijk gevuld is, zijn er toch zat vrije plekken over. Dat komt doordat deze regio nog vakantie heeft, zegt conducteur Sloos. Hij staat op het perron, voorin bij de trein, en geeft het fluitsignaal dat de trein vertrekt. Achterin glipt iets daarvoor snel nog iemand naar binnen.
Sloos: „Nu is het nog redelijk rustig, maar als het echt heel druk is, dan is het lastiger om mijn werk te doen. Als conducteur scan je niet alleen de vervoersbewijzen, maar moet je ook plannen dat de trein op tijd vertrekt en rekening houden met de veiligheid van de passagiers. Als het piekmoment dus minder wordt, kan ik veiliger te werk gaan.”
Ook NS-woordvoerder Leblanc is hoopvol: „Als bijvoorbeeld 6 procent van de reizigers de Sprinter op dinsdag vanuit Den Haag Mariahoeve in de richting van Leiden Centraal van 07.46 uur zou verruilen voor de rustigere Sprinter van vijftien minuten eerder, kan iedereen in beide treinen zitten.”
De NS zou ook meer of langere treinen tijdens de spits in kunnen zetten, maar kiest daar bewust niet voor. Bert van Wee, emeritus hoogleraar transportbeleid aan TU Delft, vindt dat – met oog op duurzaamheid – een goede keuze. In de ochtendspits puilt de trein uit, zegt Van Wee. „De rest van de dag is de trein helemaal niet zo vol. En het afkoppelen van een extra treinstel gaat niet zo makkelijk, dus blijft dat er de hele dag aan. Dat kost onnodige energie.”
De deal die de NS nu introduceert, is overigens geen wondermiddel: de korting geldt bij lange na niet voor iedereen. Abonnementhouders zoals reizigers met een NS-Business Card of een daluren-abonnement, komen er niet voor in aanmerking. Een derde van de passagiers reist zonder abonnement, zegt Leblanc. Voor die groep kan de PrijsTijd-deal voordelig zijn. Maar: de meeste reizigers in de spits zijn ofwel studenten, ofwel mensen op weg naar werk. Zij zullen hun reisgedrag niet aanpassen, voor hen geldt de korting immers niet.
NS zoekt al langer naar een antwoord op het spitsprobleem. In 2023 stelde de spoorwegmaatschappij voor een structureel prijsverschil tussen de spits- en daluren in te stellen, maar de Tweede Kamer keurde het plan af. Door die financiële prikkel zou de piekdrukte beter verspreid worden.
Dat het voorstel is afgewezen, is een slecht zaak volgens Van Wee. Los van de drukte in de spits zou 80 procent van de reizigers er financieel op vooruitgaan. Die reizen namelijk niet in de spits en betalen in daluren dus minder voor een kaartje. Maar de Kamer vond dat mensen zonder abonnement en met een laag inkomen teveel benadeeld zouden worden.
Overigens is Nederland niet het enige land waar geworsteld wordt met de hoge piek tijdens de ochtendspits.Landen als België, Duitsland en Frankrijk hebben ieder een eigen oplossing om zitplekken te garanderen.
Zo heeft België speciale spitstreinen ingevoerd: die zijn vergelijkbaar met een Sprinter en rijden dus als stoptrein naar grotere steden. In Duitsland kan de passagier tot vlak van tevoren een plek reserveren, waardoor diegene verzekerd is van een zitplek. Dat leidt ook tot een spreiding van drukte, omdat de zitplekken op kunnen zijn. Frankrijk heeft tussen grote steden weer extra treinstellen ingevoerd, zodat er langere treinen rijden waar meer passagiers in passen. Die treinstellen kunnen makkelijker worden afgekoppeld dan in Nederland.
Anders dan Frankrijk of België, waar de passagier gefaciliteerd wordt ín de spits, hebben Nederland en Duitsland de aanpak om de reiziger juist te verleiden tot ándere momenten dan de spitsuren. Althans, in Nederland is dat alleen voor de komende weken: de actie geldt ‘maar’ tot eind oktober. Of het daarna terugkomt, durft woordvoerder Leblanc niet te zeggen.
Van Wee hoopt van wel: „Dat zou daadwerkelijk verschil kunnen maken. Als het maar een paar weken duurt, dan gaan werknemers waarschijnlijk niet aan hun leidinggevende vragen of ze iets later op kantoor kunnen komen om de spits te mijden. Maar als de actie blijft, dan kan het de drukte verspreiden.”
Aangekomen bij Leiden Centraal stapt een groot deel van alle passagiers uit de trein. Ook conducteur Sloos stapt uit: hij heeft de reizigers veilig naar het eindpunt gebracht. Alleen nog een laatste reis terug naar Den Haag Centraal en zijn werkdag zit er op.
Het is dringen om een zitplek te bemachtigen in de ochtendspits.