Strandleven | Rio de Janeiro, Brazilië Strandverkopers in Rio zien hun werkplaats steeds meer veranderen in een strijdtoneel tussen links en rechts. Met regels probeert de gemeente de kustlijn weer ‘neutraal’ te maken. Ten koste van de gezellige chaos die de stranden zo kenmerkt. „Het strand vormt je karakter.”
Het strand van Copacabana in Rio de Janeiro, waaromheen rijke Brazilianen wonen.
Op zijn tiende serveerde Washington Orlando – nu vijftig – zijn eerste caipirinha’s, de typisch Braziliaanse cocktail van cachaça en limoen. Op het wereldberoemde strand van Copacabana had zijn moeder een eigen strandtentje, waar toeristen strandstoelen, parasols en drankjes konden bestellen. „Ik ben praktisch opgegroeid hier op het strand, ik hielp mijn moeder en speelde in het zand”, zegt hij.
Orlando reikt een toerist een paar blauwe strandstoelen aan. Hij maakte slechts de lagere school af, op latere leeftijd volgde hij nog een cursus Engels. „Hier heb ik alles geleerd over het leven, het strand is mijn school”, zegt hij.
„Mijn moeder werkte vroeger als schoonmaakster voor een rijke familie. Maar op het strand had ze de mogelijkheid om voor zichzelf te beginnen en hoefde ze niet meer voor iemand te werken”, vertelt hij.
Het strand kan een toevluchtsoord zijn, maar net zo goed een plaats waar belangen keihard botsen. Economie, toerisme, ecologie, migratie en meer komen samen op de grens van land en zee. Hoe daarmee wordt omgegaan, zegt veel over een land. In een serie belicht NRC de strijd om het strand.
Brazilië is een van de ongelijkste landen ter wereld en in Rio is dat goed zichtbaar. In de wijken rondom de stranden van Copacabana en Ipanema wonen rijke Brazilianen in appartementencomplexen, veelal met portiers en schoonmakers. Dat personeel is vaak afkomstig uit de vele favela’s op de heuvels rondom de strandwijken of uit het noorden van de stad, waar Orlando ook woont.
Toen zijn moeder op leeftijd raakte, namen Orlando en zijn zus de strandtent van haar over. Het is nu een familiebedrijf, waar ook een stel neefjes werkt, en een van de honderden zogeheten barracas, strandtentjes, langs de stranden van de stad.
Washington Orlando bereidt een caipirinha in zijn barraca op het strand van Copacabana.
Rio de Janeiro heeft een lange kustlijn, de bekendste stranden vormen van het zuiden tot het westen bij elkaar een strook van zo’n veertig kilometer. Het strand is meer dan een plek om te relaxen en van zee en zon te genieten. In de metropool met meerdere voorsteden, ruim dertien miljoen inwoners en een samenleving met diepgewortelde ongelijkheid, is het strand ”de enige democratische plaats”: het is gratis en toegankelijk voor iedereen.
In bikini en zwembroek vallen klassenverschillen weg. „Ik zie hier bankdirecteuren beachvolley spelen met bouwvakkers”, zegt Orlando terwijl hij een glas pakt om een cocktail te maken voor een van zijn gasten. „Iedereen kan een vergunning voor een barraca of als strandverkoper aanvragen bij de gemeente. Mensen uit de favela, zoals ik, maar ook ouderen, mensen met een beperking, en ex-gevangenen. Op het strand liggen kansen voor iedereen.”
Dat de scheidslijnen op het zand vervagen, en carioca’s (de inwoners van Rio) daar meer buiten hun eigen sociale klasse treden dan op andere plaatsen, leidde ertoe dat Orlando een andere wereld leerde kennen. „Ik ben als favelado wel eens uitgenodigd op een verjaardagsfeest van een vaste bezoeker van onze barraca, die in een groot penthouse woonde aan dit strand”, lacht hij.
Hoewel het winter is in Rio kunnen temperaturen nog oplopen tot rond de 25 graden, maar met een flinke wind voelt het in de schaduw fris aan. Op het strand genieten de vriendinnen Elisangela Elisia (28) en Leticia Zeferino (23) van het uitzicht. „Voor me ligt de Atlantische Oceaan en links de groene heuvels van het Atlantische woud. De natuur hier is zo overweldigend, terwijl je in feite midden in de stad zit”, zegt Elisia.
De twee vriendinnen hebben een midweek vrij. Zeferino woont in Minas Gerais, een deelstaat ten noordwesten van Rio, en is op bezoek bij haar vriendin in Rio. „Het strand is een belangrijke uitlaatklep”, zegt Elisia, die als psycholoog regelmatig hoort welke invloed het strand op mensen heeft. „Ik zit met blote voeten in het zand, straks neem ik een duik. Door de connectie met de natuur vergeet ik mijn zorgen. Dat geldt voor miljoenen mensen die tussen hun dagelijkse beslommeringen door en het harde leven in de stad, hiernaartoe komen.”
Zonder het strand zouden problemen in de stad, zoals het toenemende geweld en de criminaliteit, waarschijnlijk groter zijn, denkt Elisia. Het verklaart misschien waarom mensen vanuit de buitenwijken in het noorden van Rio hier graag komen, ook al zijn ze soms anderhalf uur onderweg met de bus. En waarom er onmiddellijk ophef ontstaat als de autoriteiten proberen de regels aan te passen voor het strand, zoals de laatste tijd gebeurt. De angst dat deze plek, die voor de carioca’s bijna heilig is, verandert, zit diep.
Leticia Zeferino (links) en Elisangela Elisia genieten van het strand. „Het strand is een hele belangrijke uitlaatklep.”
Washington Orlando voor zijn barraca op het strand.
Onlangs demonstreerden strandverkopers, omdat de gemeente strenge regels voor de verkoop oplegt, en nu een vergunning eist. „De informele sector op het strand is groot”, zegt Washington Orlando, die weet dat veel verkopers zonder vergunning werken. Dat wordt moeilijker.
„Voor toeristen is het veiliger want ze zijn soms slachtoffer van oplichting”, zegt hij. Een extreem voorbeeld was in juli toen twee Franse toeristen op het strand twee caipirinha’s met een creditkaart betaalden en achteraf ontdekten dat er in plaats van 80 real (13 euro) 8.000 real (1.300 euro) van hun rekening was afgeschreven.
Ook nieuwe regels om „visuele vervuiling” tegen te gaan en de inrichting van het strand „neutraler” te maken, zoals de autoriteiten het noemen, roepen weerstand op. Eigen gekozen kleurrijke vlaggen bij de barracas mogen niet meer; er komt een neutrale, uniforme zwart-witte standaard voor alle strandtenten.
De kustlijn, met de vele vlaggen, banners en commerciële opschriften, is volgens de gemeente „te rommelig en te druk” geworden. In de praktijk betekent het dat ook regenboogvlaggen en vlaggen met symbolen verdwijnen. Ook mogen de namen van strandtenten niet meer vrijblijvend worden gekozen, de gemeente wil dat eigenaren voor nummers op hun strandtesten kiezen.
Op het strand van Copacabana vallen de klassenverschillen weg.
Het gevolg is dat de gezellige chaos, een van de karakteristieken van de stranden van Rio, aan banden wordt gelegd. Strandtenteigenaar Orlando is er niet per se tegen. Want door gekleurde vlaggen te verbieden, wordt de kans automatisch kleiner dat mensen er een subtiele politieke boodschap in zien. Bepaalde kleuren worden onbewust in verband gebracht met een politieke partij of stroming. Rood voor links, de nationale Braziliaanse kleuren groen, geel en blauw worden door rechts geclaimd.
In aanloop naar de spannende en zeer gepolariseerde presidentsverkiezingen in oktober staat alles op scherp. Daarin nemen de zoon van ex-president Bolsonaro, de rechtse Flavio Bolsonaro, en de inmiddels tachtigjarige linkse president Lula da Silva het tegen elkaar op. „Bij de vorige verkiezingen zagen we dat bepaalde vlaggen spanningen kunnen oproepen. We zijn er toen wel eens van beschuldigd Bolsonaro-aanhangers te zijn alleen omdat we een Braziliaanse vlag bij onze strandtent hadden opgehangen”, aldus Orlando.
Toerisme in Rio is booming, vorig jaar bezochten bijna dertien miljoen toeristen de stad. Voor strandverkopers is dat gunstig. Op een mooie stranddag doet strandverkoper Rian Marques (18) goede zaken met de verkoop van mate – Braziliaanse ijsthee. Bepakt met twee zware blikken van ieder twaalf liter over zijn schouders, sjokt hij in een oranje outfit over het zand.
Met hard werken lukt het hem om zijn vriendin en hun zoontje van zes maanden te onderhouden. „Ik reis iedere dag anderhalf uur heen en terug om hier te komen. Op een stranddag verdien ik soms 300 reais (omgerekend 50 euro). Mijn droom is om op Ilha Grande te gaan wonen, een eiland in de buurt”, zegt hij.
Een groep toeristen wenkt hem. Door het contact met iedere dag nieuwe mensen spreekt Rian Marques verschillende talen, Engels een beetje, Spaans goed, zelfs wat Italiaans. „De vriendelijkste toeristen zijn Peruanen, vind ik. De vervelendste zijn Argentijnen. Ik ben weleens uitgescholden als ze vonden dat ik niet snel genoeg mate inschonk. Maar ik blijf altijd rustig”, lacht hij. Waar hij meer last van heeft zijn de groepen jongeren die met bussen vanuit het noorden naar de stranden komen. „Ik ben een keer beroofd door zo’n groep, mijn daginkomsten moest ik inleveren.”
Rian Marques loopt het strand af met grote blikken mate, Braziliaanse ijsthee, en biscoito Globo, een typisch Braziliaanse snack.
Strandverkoper Rian Marques verdient zijn geld op het strand, hij reist dagelijks twee keer anderhalf uur om bij Copacabana te komen.
Veiligheid is het grote thema van deze verkiezingen. In Rio, ook rondom de stranden, groeide het aantal gewelddadige berovingen en de drugsproblematiek. De oplossing van rechts – keihard optreden en hoge gevangenisstraffen – spreekt Rian Marques aan. „De politie moet hier veel meer patrouilleren. Soms zie je ze dagenlang niet”, zegt hij.
De toekomst van de stranden kan afhangen van wie de verkiezingen wint. In 2024 en 2025 was er grote verontwaardiging over een wetsvoorstel van rechtse politici zoals Flavio Bolsonaro om stranden te privatiseren. Daardoor kunnen projectontwikkelaars en hotelketens er privéresorts bouwen en meer toeristen trekken, is de gedachte. Dit kan ten koste gaan van de vrije toegang tot de stranden.
Het plan staat voorlopig in de ijskast, de oppositie diende een tegenvoorstel in en won de stemming. Als Bolsonaro de verkiezingen wint, zal hij het plan waarschijnlijk nieuw leven willen inblazen.
In de branding speelt een groep jongeren futevolei, voetvolleybal. Het is een typisch Braziliaanse sport die in de jaren zestig is ontstaan op het strand van Rio en inmiddels erkend is als cultureel erfgoed. „Je mag de bal alleen aanraken met je lichaam, voeten, borst of hoofd, niet met je handen en de bal mag niet op de grond komen”, zegt Gabriel Aquino (16) terwijl hij de bal kopt naar Bruno Cruz (16) die naast hem staat.
De jongens zitten allemaal op dezelfde privéschool, ze spelen het spel soepel; de bal blijft hoog in de lucht. „Voor mij is het strand een plek van saamhorigheid. Ik sport hier vaak spontaan met wildvreemden. Dat is ook de aard van de Braziliaan, het strand vormt je karakter”, zegt Pedro Lopes (17).
Een groepje jongens speelt futevolei, voetvolleybal, in de branding.
In aanloop naar de verkiezingen zal het strand van Copacabana vaker geclaimd worden door zowel door links als rechts. De radicaal-rechtse Flavio Bolsonaro zal er – net als zijn vader voorheen deed – grote verkiezingsbijeenkomsten houden. Links wil er culturele manifestaties organiseren als steun voor de Arbeiderspartij van Lula. Vorig jaar gebeurde dat ook, na de veroordeling van ex-president Jair Bolsonaro tot 27 jaar celstraf voor een poging tot een staatsgreep. Bekende artiesten zoals Gilberto Gil en Caetano Veloso traden toen op om met duizenden mensen „de redding van de democratie” te vieren.
Voor de vriendinnen Clara Titonelli en Clara Frances, beiden zestien, blijft het strand vooral een plek van ontspanning. Ze kijken naar de voetvollyende jongens bij wie ze in de klas zitten. „Het is fijn om eens niet steeds op sociale media te zijn”, zegt Titonelli. „Niemand zit hier op z’n telefoon. Je ziet toch niets op het scherm door de reflectie van de zon”, zegt ze lachend.