Uitbreiding EU Nieuwe lidstaten van de EU krijgen te maken met strengere regels, als het aan de Europese Commissie ligt. Zo moet worden voorkomen dat ze hun rechtsstaat ondermijnen en de Brusselse besluitvorming blokkeren. De regels voor de nieuwkomers moeten twintig jaar gelden.
Eurocommissaris voor Uitbreiding Marta Kos op 7 juli bij de presentatie van een rapport van de Europese Commissie over Oekraïne in het Europees Parlement in Straatsburg.
De Europese Commissie heeft vergevorderde plannen om het lidmaatschap van nieuwe EU-landen drastisch te herzien. Met verscherpt toezicht op de rechtsstaat en extra instrumenten, zoals het sneller inperken van het stemrecht en het intrekken van subsidies, wil Brussel voorkomen dat zich een herhaling voordoet van het Orbán-scenario.
Dat zeggen bronnen in Brussel tegen NRC. De Commissie, geleid door Ursula von der Leyen, wil met deze ingrijpende voorstellen tegemoetkomen aan de zorgen van onder meer Nederland over de rechtsstaat in toekomstige EU-landen.
De discussie is snel urgent geworden. Nadat het toetredingsproces jarenlang traag voortbewoog, hebben de oorlog in Oekraïne en de geopolitieke realiteit vaart achter de uitbreiding van de EU gezet. Montenegro treedt mogelijk al binnen anderhalf jaar toe. Ook Albanië maakt haast met zijn kandidatuur. Daarnaast wordt serieus rekening gehouden met toetreding van Moldavië en Oekraïne binnen tien jaar.
Onder de huidige EU-landen leven echter zorgen over de vraag of kandidaat-landen die zich voor toetreding goed gedragen en zware hervormingen doorvoeren niet alsnog kunnen afglijden als ze eenmaal bij de club zitten. Voor toetreding zijn de voorwaarden streng, daarna is het instrumentarium beperkt.
Hongarije geldt al sprekend voorbeeld. Dat voldeed aan alle eisen toen het in 2004 bij de EU kwam. Dat kon Viktor Orbán er niet van weerhouden om als premier de rechtspraak en de vrije pers in te perken. In Brussel groeide Orbán uit tot een dwarsligger van formaat, door gezamenlijke beslissingen over Oekraïne in zijn eentje te blokkeren.
De Commissie wil een nieuwe EU-lidstaat straks kunnen disciplineren door het land zijn stemrecht in Brusselse vergaderingen te ontnemen als het de fundamenten van de rechtsstaat en de democratie met voeten treedt. Daarmee verliest het land ook zijn vetomacht.
Deze maatregel zou alleen voor nieuwe lidstaten gelden, waarschijnlijk gedurende de eerste twintig jaar van hun lidmaatschap, en ingaan als een ruime meerderheid van de andere landen de Commissie steunt.
Theoretisch is er al een mogelijkheid het stemrecht in te perken van een land. Maar daar is de instemming van álle andere lidstaten voor vereist, waardoor een of twee medestanders voor een potentiële autocraat genoeg zijn om het strafbankje te ontlopen. Hierdoor liepen pogingen om Hongarije, en eerder Polen, te disciplineren op niets uit.
Daarnaast wil de Commissie het korset van subsidievoorwaarden verder aansnoeren. Ook hier kijkt Brussel naar de huidige praktijk. Sinds enkele jaren kunnen landen met miljarden gekort worden op hun EU-subsidies als hun rechtsstaat wordt ondermijnd of als ze corruptie vertonen. Op die manier wist de Commissie Orbán alsnog flink pijn te doen. Hij verloor dit voorjaar de verkiezingen van Peter Magyar, die zijn campagne bouwde rond het terughalen van subsidies die Hongarije onder Orbán misliep.
Het succes van dit instrument staat voor Brussel buiten kijf. Maar het functioneert te traag, is tegelijkertijd de analyse, om snel in te kunnen grijpen bij een terugval in een jong EU-land.
Ten derde wil de Commissie nieuwe lidstaten vragen de voortgang en unanimiteit op gevoelige dossiers niet in de weg te zitten. Dat zou voor een overgangsperiode kunnen gelden, of voor specifieke onderwerpen.
Een betrokkene wijst als voorbeeld op de jaren tussen het Brexit-referendum en het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de unie. Terwijl de Britten al op weg naar de uitgang waren, spraken ze met Brussel af dat ze besluiten over het bankentoezicht – een onderwerp waarin Londen zich altijd uitdrukkelijk had gemengd – niet zouden blokkeren.
Concreet valt te denken aan onderwerpen waar regionale rivaliteiten, bijvoorbeeld tussen de Balkanlanden, opspelen.
Een ‘Europa van meerdere snelheden’ staat hoog op de agenda in Brussel. Aan het ene uiteinde wil een aantal landen hechter samenwerken, met name in economisch opzicht, aan het andere uiteinde zijn er gezien de ervaringen met Orbán en co zorgen over onvoorwaardelijke toetreding voor nieuwe landen.
Nieuw is zo’n gelaagd Europa niet, zeggen EU-ambtenaren. Kijk naar de eurozone en het Schengengebied, daar doen ook niet alle landen aan mee. Toch zou het maken van een strikt onderscheid tussen oude en nieuwe lidstaten een duidelijke breuk met het verleden betekenen.
Het is wel een breuk waar veel huidige EU-landen op aandringen. Nederland, Duitsland en Frankrijk behoren tot de sterkste voorstanders van zulke restricties. Voor de zomer mengden zij zich al in het uitbreidingsdebat met voorstellen om nieuwe leden steviger in te snoeren.
Woensdag pleitte minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) tijdens de Europatoespraak in Maastricht voor een „gefaseerd toegangsproces” voor nieuwe landen, met „extra waarborgen en overgangsregelingen in de toetredingsverdragen”. Als voorbeeld noemde Berendsen het tijdelijk inperken van het vetorecht van nieuwe lidstaten.
De Europese Commissie bevestigt de voorstellen over het toetredingsproces tegenover NRC niet, maar laat via een woordvoerder weten „open te staan voor suggesties om het proces efficiënter, sneller en beter afgestemd op de huidige geopolitieke context te maken”.
De Eurocommissaris voor Uitbreiding, de Sloveense Marta Kos, liep deze week al vooruit op de uitbreidingsplannen van de Europese Unie. „We moeten er zeker van zijn dat we geen Trojaanse paarden binnenhalen”, zei Kos in een toespraak in Zagreb. „Niet nu, niet over tien of twintig jaar.”