Yayoi Kusama (1929-2029) kunstenaar De eindeloos herhalende stippen in het werk van de Japanse kunstenaar Yayoi Kusama groeiden uit tot een wereldmerk. Ze stralen vrolijkheid uit, maar hadden voor Kusama, die haar hele leven werd geplaagd door psychoses, vooral een existentiële lading.
De Japanse kunstenares Yayoi Kusama poseert voor haar kunstwerk tijdens een perspreview van de tentoonstelling ‘Yayoi Kusama: My Eternal Soul’ in het National Art Center in Tokio, Japan, op 21 februari 2017.
„Er zijn nachten dat ik niet kan slapen”, schrijft Yayoi Kusama in haar autobiografie Infinity Net (2011), „gewoon omdat mijn hart overstroomt van het verlangen om kunst te maken voor de eeuwigheid.”
Oneindigheid, eeuwigheid, onbegrensdheid. Het zijn woorden die diep verbonden zijn met het werk van de Japanse kunstenaar Yayoi Kusama. De kunstenares is op vrijdag 14 augustus op 97-jarige leeftijd overleden, zo maakten het Yayoi Kusama Museum en de Yayoi Kusama Foundation donderdag bekend. Wereldberoemd werd Kusama met haar herkenbare polkadot-patroon, en haar vernieuwende invloed op de kunst is groot: ze zorgde voor opwinding met publieke performances, maakte met haar eigen verschijning een merk van zichzelf als kunstenaar, en met de infinity mirror rooms liet ze zien dat een kunstwerk niet alleen een object, maar een complete ruimte kan zijn.
Op vrijdag 11 september opent in het Stedelijk Museum in Amsterdam een grote overzichtsexpositie met het werk van Kusama; die was al lang van tevoren voorbereid in samenwerking met de musea Fondation Beyeler in Riehen (nabij Bazel) en Museum Ludwig in Keulen. Die expositie krijgt nu het karakter van een „postuum eerbetoon”, reageert het museum op het overlijden van Kusama in een persbericht. Directeur Rein Wolfs: „Het overlijden van Yayoi Kusama is buitengewoon treurig nieuws. Haar kunst spreekt mensen over de hele wereld aan en overstijgt generaties, culturen en landsgrenzen. In haar werk verdwijnt het onderscheid tussen jezelf en de wereld om je heen: je wordt onderdeel van iets dat groter is dan jijzelf.”
Hoewel haar polkadots een vrolijke, confetti-achtige uitstraling hebben, hebben ze voor Kusama van begin af aan een diepe, existentiële lading. Vanaf haar vroege jeugd werd Kusama geplaagd door hallucinaties – visioenen die haar zowel angst inboezemden als inspireerden. Het stippenpatroon dat later haar wereldmerk werd, is al op haar vroegste kindertekeningen te zien. Ze komen voort uit de visioenen, die ze in haar boek beschrijft als „reusachtige velden van stippen en bloemen”. Ze zijn de reden dat Kusama kunstenaar werd: „Schilderen was een passie die voortkwam uit wanhoop”, schrijft ze, „de enige manier om door te leven in deze wereld.”
Yayoi Kusama werd in 1929 geboren in het Japanse bergstadje Matsumoto. Ze groeit op in de zadenkwekerij van haar vader. Haar jeugd is moeilijk: haar dominante moeder beult haar af, en dwingt haar om haar overspelige vader te achtervolgen. Meerdere keren betrapt ze hem op heterdaad met een minnares, beschrijft ze in haar autobiografie. Het was voor Kusama het begin van een levenslange moeizame omgang met seks, ook een belangrijk thema in haar werk. Tegen de wens van haar ouders in, weet Kusama al vroeg dat ze kunstenaar wil worden, en dat ze het conservatieve Japan wil verlaten.
Een cruciale rol daarin speelt de Amerikaanse kunstenares Georgia O’Keeffe. Kusama treft in een Japanse boekhandel een boek met aquarellen van O’Keeffe, die ze prachtig vindt. Ze stuurt O’Keeffe een brief en een paar van haar eigen aquarellen. Tot Kusama’s grote verbazing stuurt de Amerikaanse schilder enthousiast een brief terug, wat Kusama ervan verzekerde dat ze de stap naar New York wilde wagen.
Het kunstwerk ‘The Spirits of the Pumpkins Descended into the Heavens’ van Yayoi Kusama, onderdeel van een overzichtstentoonstelling in het Tel Aviv Museum of Art in Israël,
De installatie ‘Infinity Mirrored Room – The Hope of the Polka Dots Buried in Infinity Will Eternally Cover the Universe’ van de Japanse kunstenares Yayoi Kusama zoals die te zien was in de Fondation Beyeler in Riehen, Zwitserland. Dit najaar is de tentoonstelling te zien in het Stedelijk.
Op 28-jarige leeftijd, in november 1957, vertrekt Kusama daadwerkelijk naar New York, met een paar duizend dollar genaaid in haar kleding, en tweeduizend eigen tekeningen en zestig zijden kimono’s in haar bagage. Haar plan was om die te verkopen, en zo wat geld te hebben voor de eerste periode.
In New York vindt Kusama aansluiting bij de lokale kunstscene: ze ontmoet er kunstenaars als Andy Warhol, Donald Judd, en heeft een gepassioneerde, platonische, relatie met kunstenaar Joseph Cornell. Ze maakt er haar serie Infinity Net-schilderijen: grote monochrome doeken met kleine cirkeltjes – mede geïnspireerd door de golven in de oneindige oceaan die ze vanuit het vliegtuig had gezien. Die doeken vallen in de smaak, in het door abstract-expressionisme gedomineerde New York: „Mevrouw Kusama’s idioom is beslist Japans in zijn terughoudendheid en beperking tot zwart en wit; en ze heeft originele dingen te zeggen over het abstract-expressionisme”, citeert Kusama in haar autobiografie trots een recensie van de Boston Sunday Herald uit 1959. Kunstenaar Donald Judd schrijft in 1961 een brief aan de Amerikaanse immigratiedienst om Kusama te helpen bij het verkrijgen van haar verblijfsvergunning.
Ondanks die successen worden de psychoses waaraan Kusama lijdt erger in New York. Dat komt mede omdat ze ziet dat mannelijke collega’s als Andy Warhol en Claes Oldenburg met haar ideeën aan de haal gaan. Warhol gebruikt bijvoorbeeld, net als Kusama, herhaalde fotoprints in zijn ruimtelijke installaties en Oldenburg begint, na het zien van door Kusama met stoffen penissen bedekt meubilair, met zijn reeks soft sculptures, vergrote beelden van alledaagse producten gemaakt van opgevuld katoen.
In New York is Kusama ondertussen een spilfiguur in de hippie-scene. Ze organiseert vanaf 1965, met een boodschap van universele liefde, naaktperformances in de openbare ruimte – de blote lichamen beschildert ze natuurlijk met polkadots. Een van die happenings was Grand Orgy to Awaken the Dead at the MoMA (1969), een onaangekondigd optreden in de beeldentuin van het MoMA, tussen de beelden van Picasso en Giacometti. Tijdens een andere performance sluit Kusama, lang voordat het gelegaliseerd werd, een huwelijk tussen twee mannen.
Tussen 1965 en 1970 is Kusama regelmatig in Nederland, waar ze aansluiting vindt bij provo. Geruchtmakend was de performance in 1967 in de kapel van het Stedelijk Museum Schiedam, waarbij ze onder meer het naakte lichaam van kunstenaar Jan Schoonhoven beschilderde met stippen.
De Japanese lichaamsschilderes Yayoi Kusama tussen haar beschilderde etalagepoppen, tijdens de Polka Dot Love Room in de internationale Galerij Orez in Den Haag, ergens in de jaren 1960 of 1970.
In 1966 brengt Kusama, zonder uitnodiging, haar werk naar de Biënnale van Venetië. Narcissus Garden bestaat uit vijftienhonderd plastic spiegelballen, die ze op het gras en in het water neerlegt. Als kritiek op het commerciële karakter van de kunstwereld verkoopt ze de ballen voor 2 dollar per stuk. Omdat ze geen officieel onderdeel van het programma is, wordt Kusama weggestuurd. Pas in 1993 werd Kusama officieel gevraagd om Japan te vertegenwoordigen op de Biënnale van Venetië.
Bij al dit soort performances en interventies zorgde Kusama ervoor dat de pers op tijd geïnformeerd was: ze was ambitieus, en zich zeer bewust van de rol die media-aandacht kon betekenen bij de verspreiding van haar werk. Veelvuldig liet ze zich ook portretteren met haar schilderijen, sculpturen en installaties.
Een belangrijke term die Kusama gebruikt om haar eigen werk toe te lichten is ‘self-obliteration’ – het gevoel op te gaan in de oneindigheid van het universum. Naast tekeningen, schilderijen en performances om die ervaring over te brengen, werkt Kusama vanaf 1965 aan ruimtelijke ervaringen: in 1965 maakt ze haar eerste infinity mirror room, een vierkante ruimte waarvan alle wanden bestaan uit spiegels. Wie erin stapt, krijgt de illusie van een grenzeloze ruimte. In de eerste ruimte van dit soort, Phalli’s Field (1965), is de grond bedekt met roodbestipte fallusvormige kussentjes, als plantjes op de grond. Een onmisbare verwijzing naar haar jeugd in de zaadkwekerij en het overspel van haar vader. In 2010 werd het werk aangekocht door het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen.
‘Infinity Mirror Room – Phalli’s Field (Floor Show)’ (1965) van Yayoi Kusama, in de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen.
Sinds de jaren zeventig verblijft Kusama vrijwillig in een psychiatrische instelling in Tokio, die haar behandelt voor haar psychoses. Ze heeft een kunstenaarsatelier om de hoek waar ze, ondersteund door een studio met personeel, tot op hoge leeftijd doorgaat met het maken van nieuw werk. Sinds 2009 werkt ze aan de schilderijen-serie My Eternal Soul: grote, felgekleurde schilderijen vol cel- en stippenpatronen.
Kusama vertoont zichzelf zelden in het openbaar, interviews geeft ze amper. Maar haar werk reist de wereld over – en zorgt steevast voor indrukwekkende bezoekersaantallen. Daarbij schuwt Kusama’s studio niet voor commerciële samenwerkingen: haar polkadotpatroon verschijnt op producten van Coca-Cola, Lancôme en Audi. Twee keer werkte ze mee aan een exclusieve modecollectie met Louis Vuitton. Handige zakelijke samenwerkingen, die waarschijnlijk veel geld opbrengen, maar er ook voor zorgen dat haar oneindige stippenmotief nog verder de wereld rondreist.
In de catalogus van de tentoonstelling die begin september in het Stedelijk Museum in Amsterdam opent, plaatste Kusama een wat ouder gedicht, uit 2010, als boodschap aan de bezoeker, waarin ze vooruitblikt op haar nalatenschap: „For having fulfilled my prayer for wanting to leave/ behind my beautiful footprints/ this is my message of love for you.” („Omdat mijn gebed om mijn mooie voetsporen achter te laten is verhoord, is dit mijn boodschap van liefde voor jou”.)