Vier vragen Het gaat niet meer lukken om de Nederlandse gasvoorraad eind oktober voor 80 procent gevuld te krijgen, aldus Gasunie. De Tweede Kamer en experts roepen het kabinet al lang op om werk te maken van strategisch gasbeleid, maar het kabinet wacht nog af. Wordt het een koude winter voor gasstokend Nederland?
De ondergrondse gasopslag UGS Norg bij het Drentse Langelo.
De winter is in aantocht, en de Nederlandse gasvoorraden zijn momenteel veel lager dan in vorige jaren. De gasopslagen zijn nu voor ongeveer 45 procent gevuld. Gasunie adviseerde eerder dit jaar ze op 1 november voor 80 procent vol te hebben. Dat gaat niet meer gebeuren, bevestigt Gasunie woensdag na berichtgeving van Nu.nl.
Intussen zijn de gasprijzen weer net zo hoog als een half jaar geleden, en de Straat van Hormuz is nog altijd dicht. In aanloop naar de winter loopt de mondiale vraag naar aardgas op, precies op het moment waarop Europa probeert zijn gasvoorraden op orde te krijgen.
Aanleggen van gasvoorraden is zowel de taak van bedrijven als van de overheid. Na de sluiting van de Straat van Hormuz, begin dit jaar, verdubbelden de gasprijzen even. In maart piekte de gasprijs op Europa’s belangrijkste handelsmarkt op 61 euro per megawattuur.
Commerciële partijen aarzelen bij zulke hoge prijzen om gas in te kopen voor de voorraad; ze wachten liever tot de prijs zakt. „Voor de marktpartijen is het nu oninteressant om te vullen”, zegt een woordvoerder van Gasunie, het overheidsbedrijf dat in Nederland de gasinfrastructuur beheert. Kort door de bocht kopen marktpartijen gas ’s zomers tegen lage prijzen in en verkopen ze het in de winter tegen hogere prijzen.
Staatsdeelneming EBN heeft de afgelopen maanden wél gas ingekocht, en is daarmee volgens Gasunie zelfs verantwoordelijk voor aanleg van het grootste deel van de huidige gasvoorraad. Wel wijst Martien Visser, emeritus lector energie en netwerken aan de Hanzehogeschool Groningen, erop dat ook EBN „heel voorzichtig ging vullen, in de hoop dat Hormuz snel zou zijn opgelost”.
Wat ook meespeelt: Nederland had in dit jaar een achterstand weg te werken. Gashandelaar GasTerra stopte de huur van drie van de vier gasopslagen en leverde deze leeg op. De achterstand die daardoor ontstond, blijkt Nederland zonder hulp van andere commerciële partijen niet te kunnen herstellen.
Volgens Gasunie betekent de huidige lage gasvoorraad „niet automatisch” dat er deze winter te weinig gas is. Wél staat volgens het bedrijf vast dat Nederland zonder extra maatregelen niet voorbereid is op een superstrenge winter – denk aan de Elfstedentocht. Gemiddeld heeft Nederland op jaarbasis 30 kubieke meter gas nodig. Tijdens de koude winter van 2010 verbruikte het land 5 miljard kubieke meter gas méér dan normaal.
„Hoe lager de voorraden zijn, hoe kwetsbaarder je bent voor calamiteiten”, zegt Visser. „En de data daarover zijn openbaar, dus hier kan misbruik van gemaakt worden.” Gasproducenten zouden hun prijzen kunnen verhogen omdat ze weten dat er toch wel klanten zijn.
Visser ziet vooral een risico als zich deze winter diverse uitzonderlijke situaties tegelijk voordoen. Als die winter streng is en zich tegelijk brand voordoet op bijvoorbeeld een lng-tanker met lading voor Nederland. Of als technisch problemen de levering raken, náást een strenge winter. Jilles van den Beukel, energie-analist bij denktank HCSS, is optimistischer. Met name het toegenomen aanbod van vloeibaar gas (lng) op de wereldmarkt geeft volgens hem ademruimte.
„We leven in een andere gaswereld dan een paar jaar geleden”, zegt Van den Beukel. „We bewegen van pijpleidingen naar lng-schepen die veel meer flexibiliteit bieden.” Volgens Van den Beukel gaan commerciële partijen in Nederland er vaker vanuit dat zij „als het nodig is” lng kunnen bijkopen.
Toen de energieprijzen na de Russische inval in Oekraïne omhoogschoten, hoopten marktpartijen en overheden dat de gasprijs weer snel zou dalen, vertelt Van den Beukel. „De voorraden werden mondjesmaat gevuld.” In de zomer van 2022, toen de voorraden laag bleven, legde de Europese Commissie lidstaten een ‘vulplicht’ van 90 procent op. De vraag naar gas explodeerde vervolgens, en de prijs ervan op de internationale markt piekte even op 300 euro per megawattuur.
Om acute tekorten te voorkomen, besloot de Nederlandse overheid een extra lng-terminal te bouwen in de Groningse Eemshaven. Ook werden kolencentrales opnieuw aangezet om de vraag naar gas te verminderen. Doordat de winter van 2022/2023 betrekkelijk warm was, kwam Nederland met de schrik vrij.
Nederland is nu minder kwetsbaar dan in 2022, denkt Visser. „Ook Duitsland heeft lng-terminals bijgebouwd. En we verbruiken minder gas doordat mensen zijn gaan isoleren, en door het vertrek van industriële bedrijven.”
Een Haags antwoord op de vraag hoe Nederland zich moet voorbereiden op een situatie waarin het niet genoeg gas kan importeren, laat al even op zich wachten. Vorig jaar zomer vroeg de Tweede Kamer om een plan voor ‘strategisch gasbeleid’. Toenmalig minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei, VVD) besloot destijds een kleine hoeveelheid van 0,5 miljard kubieke meter gas als ‘noodvoorraad’ aan te houden.
Sinds de blokkade van de Straat van Hormuz heeft de Tweede Kamer gevraagd of zogenoemd ‘kussengas’ – aanwezig in gasopslagen ter stabilisering van de ondergrond – kan worden aangewend als strategische reserve. Huidig minister Stientje van Veldhoven (D66) beloofde voor de zomer plannen te presenteren. Inmiddels worden die in september verwacht.
Volgens Martien Visser getuigt die aanpak van „gebrek aan prioriteit” bij de Nederlandse overheid. Het kabinet heeft – nadat gaswinning in het Groningenveld is gestopt en GasTerra zich heeft teruggetrokken – volgens hem kansen laten liggen.
Wat nu het beste plan van aanpak is? Daarover verschillen ook de energie-experts van mening. Visser meent dat het deze winter „op de blaren zitten” is en dat Nederland komend voorjaar, als de prijzen zakken, serieus aan de slag moet met het vullen van de gasopslagen, zodat er een strategische reserve ontstaat. Als die niet nodig is, kan de voorraad altijd nog verkocht worden, zegt hij.
Van den Beukel ziet daar weinig in. Volgens hem kan het kussengas altijd helpen, net als extra aanvoer via lng-schepen. Uiteindelijk is hier ook de vraag hoeveel Nederland bereid is te betalen voor extra zekerheid. „Aan het vullen van de opslagen is Nederland dit jaar al bijna 1 miljard euro extra kwijt.”