Dwangsom De overheid overtreedt structureel haar eigen wettelijke termijnen en wil nu het instrument dat burgers daartegen beschermt afschaffen. „Je hebt als burger minder middelen om de politiek onder druk te zetten.”
Demonstranten protesteren tegen de toeslagenaffaire op het Buitenhof
Natalie Kramer (31) moest vier maanden langer dan de wettelijke termijn wachten op haar arbeidsongeschiktheidsuitkering. Erg lang, vindt ze. Door onder meer een hersenbloeding, een bindweefselaandoening en een chronisch vermoeidheidssyndroom kon ze haar werk bij een administratiekantoor niet langer volhouden. „Mijn lichaam zei echt stop. Ik werd duizelig en misselijk als ik te lang overeind zat.” Door de vertraging moest het UWV haar een dwangsom van 1.442 euro betalen.
Minister Hans Vijlbrief (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66) wil de dwangsommen bij het UWV afschaffen. Dwangsommen zijn boetes omdat gemaakte beloftes niet ingelost worden. Het UWV overtreedt structureel haar eigen wettelijke termijnen, maar een wetsvoorstel om dwangsommen voor de uitkeringsinstantie af te schaffen stond de afgelopen weken open voor internetconsultatie (waarbij betrokkenen op het wetsvoorstel kunnen reageren).
Het gaat in dit geval om de automatische dwangsom, zonder tussenkomst van de rechter. De kosten voor dwangsommen zijn de afgelopen jaren flink opgelopen zonder dat er snellere besluiten voor terugkwamen, redeneert de minister. De wachttijd om een keuringsarts te zien, dreigt zelfs op te lopen tot drie jaar in 2030.
Natalie Kramer is niet blij met het wetsvoorstel. „Dan heb je als burger minder middelen om de politiek onder druk te zetten”, zegt ze. „Terwijl burgers in een kwetsbare positie door het wachten langer in onzekerheid of stress zitten. Bij veel mensen die een UWV-uitkering hebben aangevraagd zorgt stress voor achteruitgang in gezondheidsklachten.”
Dinsdag reageerde de Raad voor de rechtspraak op het wetsvoorstel van Vijlbrief. De Raad adviseert de dwangsommen niet af te schaffen, omdat de rechtsbescherming van burgers daarmee in gevaar komt.
Het omstreden voorstel van Vijlbrief past in een bredere trend: meer uitvoeringsorganisaties willen stoppen met dwangsommen, die opgelegd worden wanneer ze niet op tijd op burgers reageren. Op sommige plekken is de mogelijkheid al beëindigd, zoals bij de Hersteloperatie Toeslagen, waar de Raad van State in juni de dwangsom afschafte. Omdat er veel tijd en mankracht ging zitten in de afhandeling van de bezwaarprocedures, zou de hersteloperatie anders nog zeker achttien jaar duren.
Ook bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) liggen plannen om een einde te maken aan dwangsommen bij te late asielbesluiten: de wachtrijen voor besluiten over een verblijfsvergunning werden, ondanks de dwangsommen, alleen maar langer. Deze wetswijziging werd al aangenomen door de Tweede Kamer, maar moet nog door de senaat.
Het idee van de dwangsom was ooit dat de financiële prikkel zoveel pijn doet, dat de overheid wel sneller moet beslissen. Dat verwacht diezelfde overheid ook van de eigen burgers. Zo kan een burger bijvoorbeeld een dwangsom krijgen bij weigering een illegaal gebouwde dakkapel weg te halen. Die dwangsom staat overigens níét ter discussie.
De realiteit is dat de financiële prikkel voor de overheid niet werkt. Een voorbeeld uit de Hersteloperatie Toeslagen illustreert dit: zo kreeg een vrouw in 2025 ruim 70.000 euro aan dwangsommen omdat ruim drie jaar niet op haar bezwaar gereageerd was. Ondanks de tienduizenden euro’s die de dienst moest betalen, bleef een beslissing uit.
De zaak laat het grotere probleem zien: door personeelstekorten en achterstanden is bij meerdere uitvoeringsorganisaties te weinig mankracht om aanvragen van burgers op tijd te behandelen, waardoor dwangsommen oplopen. De Dienst Toeslagen betaalde vorig jaar zo’n 11 miljoen euro aan dwangsommen. Het UWV moest in 2025 bijna de helft meer dan in 2024 aan dwangsommen betalen, zo’n 25 miljoen. Bij de IND verdubbelde vorig jaar het bedrag aan betaalde dwangsommen naar 79,4 miljoen euro.
Dwangsommen zijn zo normaal geworden dat ze inmiddels ingeboekt zijn op de begroting, bij de IND is dat bijvoorbeeld 50 miljoen in 2026. „Daarmee zijn dwangsommen genormaliseerd en een bot geworden mes”, zegt hoogleraar decentrale overheid Geerten Boogaard van de Universiteit Leiden.
De overheid is niet een persoon of private organisatie die het in de eigen portemonnee voelt als er een dwangsom moet worden betaald. „De prikkel komt niet terecht bij degene die daadwerkelijk iets aan de situatie kan veranderen. Daar zit de weeffout”, zegt Boogaard. „Als een ambtenaar ervoor zorgt dat de juridische kosten binnen de bestaande begroting blijven en er geen begrotingswijziging nodig is, wordt het probleem bestuurlijk nauwelijks zichtbaar.”
Effectiever kan reputatieschade zijn. „Er is bijvoorbeeld een zaak geweest waarin een rechter uiteindelijk zo gefrustreerd raakte dat hij de verantwoordelijke wethouder persoonlijk wilde spreken”, zegt Boogaard. „Hetzelfde kun je doen door een staatssecretaris op zitting te laten verschijnen en uitleg te laten geven. Dat creëert politieke druk, omdat de verantwoordelijke bewindspersoon zich vervolgens ook in de Tweede Kamer moet verantwoorden.”
De dwangsommen werken volgens experts ook niet omdat politici in de wet onhaalbare beslistermijnen opnemen om vooral goede sier te maken. Dat gebeurde bij de Hersteloperatie Toeslagen, waar volgens de Raad van State „bewust onrealistische” termijnen werden opgenomen om daadkracht te tonen.
Maar de beslistermijnen verlengen doen politici liever niet, zegt advocaat en hoogleraar bestuursrecht aan de universiteit Leiden Tom Barkhuysen. „Het ontbreekt aan de bereidheid om het te hebben waarover het zou moeten gaan”, zegt Barkhuysen. Volgens hem zijn politici vaak bang dat een termijnverlenging negatief op hen afstraalt, omdat je daarmee erkent dat de overheid de boel niet op orde heeft.
De politiek legt de schuld van de opgelopen dwangsommen ook geregeld bij burgers. Zo zeggen verschillende fracties in de Tweede Kamer, vooral rechtse partijen, dat asielzoekers misbruik maken van de dwangsom en het als „verdienmodel” gebruiken. Er zijn voorbeelden van asielzoekers die meerdere keren naar de rechter stappen en zo duizenden euro’s aan dwangsommen incasseren, maar voor het op grote schaal rekken van procedures zijn geen aanwijzingen.
Barkhuysen: „Voor politici is het makkelijker om te zeggen: het zijn allemaal fraudeurs en daarom stoppen we met dwangsommen, in plaats van de schuld bij de inefficiëntie van de overheid te leggen.”