Asielbeleid Duitse media meldden deze week dat Nederland samen met onder meer Duitsland en Denemarken in Rwanda gesprekken voert over een zogeheten terugkeerhub, om uitgeprocedeerde asielzoekers naartoe te sturen. „Ze zien dit als een manier om zichzelf te presenteren als een net Afrikaans land waarmee je zaken kunt doen.”
Een opvanglocatie voor uitgeprocedeerde asielzoekers in Groningen.
Nederland bezoekt deze week met vier andere Europese landen Rwanda om te praten over een ‘terugkeerhub’: een centrum om afgewezen asielzoekers naartoe te sturen. Dat schrijven de Duitse media Der Spiegel en Report Mainz. Een woordvoerder van minister Bart van den Brink (Asiel, CDA) wil de gesprekken bevestigen noch ontkennen. „Over eventuele Nederlandse deelname aan gesprekken […] doen wij geen mededelingen.”
Volgens Der Spiegel worden de onderhandelingen gevoerd door vertegenwoordigers uit Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Denemarken en Griekenland. Deze landen noemen zichzelf ‘de kopgroep’ van de Europese Unie om een buitenlandse partner te vinden voor het terugsturen van migranten. Ze zouden nog dit jaar een akkoord willen presenteren.
Een regeringswoordvoerder van Rwanda bevestigde eerder deze maand dat gesprekken worden gevoerd met de EU, maar om welke landen het ging was nog niet bekend.
Sinds juni maakt nieuwe Europese regelgeving het mogelijk uitgeprocedeerde asielzoekers naar een ‘derde land’ te sturen, waar ze niet vandaan komen. Voorwaarde is dat er een overeenkomst ligt met zo’n land en dat internationale mensenrechten worden nageleefd. Zo mogen asielzoekers niet onmenselijk worden behandeld. Ook mogen ze vanuit de hub niet worden uitgezet naar een land dat hen vervolgt.
Eerder sloot Nederland hierover een principeakkoord met Oeganda. Die samenwerking werd stopgezet door het kabinet-Jetten, nadat verkiezingen voor onstabiliteit in Oeganda hadden gezorgd.
De vraag is of Rwanda wél is geschikt als samenwerkingspartner. „Het is een stabiele autocratie”, zegt Nick Huls, emeritus hoogleraar rechtssociologie aan de Universiteit Leiden en Rwanda-kenner. Hij heeft in het land rechters en aanklagers opgeleid, die de verdachten van de genocide in 1994 moesten vervolgen. President Paul Kagame heeft volgens hem alle touwtjes in handen in Rwanda. „Kritiek op hem is niet mogelijk.”
Huls verwijst naar oppositieleider Victoire Ingabire, die vijftien jaar in Nederlands ballingschap doorbracht en uiteindelijk terugkeerde om mee te doen aan de verkiezingen. Vorig jaar werd ze opgepakt, volgens de autoriteiten wegens „handelingen die de openbare orde verstoren”. Zo onderdrukt Kagame politieke tegenstanders, zegt Huls. „Rwanda is de facto een eenpartijstaat. De oppositie die er is, loopt braaf aan de leiband van de president.”
Toch heeft Kagame het land ook op de kaart gezet, zegt Huls. „Hij heeft een imago weten op te bouwen van een goed georganiseerd land, waarin bedrijven graag investeren. Dat doet hij onder meer met sportevenementen, zoals het organiseren van het WK Wielrennen en het sponsoren van Europese voetbalclubs.”
Het vestigen van een terugkeerhub voor de EU past in die strategie, zegt Hulst. „Ik denk dat ze dat als een manier zien om zich te presenteren als een net Afrikaans land waarmee je zaken kunt doen.” In Brussel geldt Rwanda nu al als een strategische partner, waarmee onder meer op defensief vlak wordt samengewerkt. Het ontvangt zo’n 900 miljoen euro aan Europese ontwikkelingshulp.
„Rwanda anticipeert hiermee op de internationale kritiek op zijn agressie in Congo”, zegt Filip Reyntjens, emeritus hoogleraar Afrikaans recht en politiek aan de Universiteit van Antwerpen. Het land is actief betrokken bij de roof van grondstoffen in Oost-Congo, door daar een gewapende groep te steunen. „Als Europa voor zijn migratiebeleid afhankelijk wordt van Rwanda, wordt het veel moeilijker om in te grijpen”, zegt Reyntjens. „Zo probeert Rwanda zich onmisbaar te maken.”
Huls vraagt zich af of Rwanda een geschikte partner zal blijken voor een Europese migratiedeal. „Gevangenissen bouwen, dat kunnen ze wel. Ik denk dat die terugkeercentra er binnen vier maanden staan. Maar wat gebeurt er met de mensen die daar afgeleverd worden? Ik denk niet dat hun mensenrechten voldoende gewaarborgd zullen zijn. Want uiteindelijk is Rwanda geen echte rechtsstaat.”