Iran De Iraanse ayatollah Mojtaba Khamenei benoemde zes hoge militairen om de verschillende machtscentra in de Iraanse staat beter op elkaar af te stemmen. Veelzeggend zijn de benoemingen van hardliners in zowel de Revolutionaire Garde als de Hoge Raad voor Nationale Veiligheid.
Ahmad Vahidi, de opperbevelhebber van de Revolutionaire Garde, tijdens een herdenkingsbijeenkomst van Ayatollah Ali Khamenei op 5 juli
Zestig dagen hadden de Verenigde Staten en Iran om vrede te sluiten. Die termijn liep vorige week af. Het is niet gelukt, en er lijken geen nieuwe onderhandelingen plaats te vinden. Sterker nog: afgelopen woensdag kondigde Trump op sociale media een nieuwe campagne van economische druk tegen Iran aan. Hij dreigde landen die Iran blijven steunen met „economische oorlogsvoering en isolatie op ongekende schaal”. Iran dreigde op zijn beurt met aanvallen op Europese landen die de VS helpen in de oorlog.
Die oorlogszuchtige houding van Iran heeft te maken met zes hoge militaire posities die door de nieuwe opperste leider, ayatollah Mojtaba Khamenei, zijn ingevuld. Het ging om functies die vrijkwamen na de Amerikaanse en Israëlische aanvallen van eind februari, waarbij behalve de vorige ayatollah ook hoge militaire leiders werden gedood.
Op cruciale plekken in de Iraanse veiligheidsstructuur benoemde Khamenei ervaren hardliners. De nieuwe gezichten aan de top lijken een hardere koers aan te kondigen. Maar de herschikking draait om meer dan alleen militaire macht.
„Er is een taakverdeling: de president bestuurt het land op binnenlands niveau, de Revolutionaire Garde (IRGC) voert de oorlog en het ministerie van Buitenlandse Zaken gaat over de diplomatie”, zegt Mehran Kamrava, directeur Iraanse Studies aan het Arab Center for Research and Policy Studies van Georgetown University in Qatar. Volgens hem zijn deze instellingen nauw verbonden met verschillende ministeries. „Wanneer een land in oorlog is, gaan veiligheidskwesties het buitenlands beleid domineren. Het veiligheidsbeleid wordt dus belangrijker en het buitenlands beleid wordt meer vanuit een veiligheidsperspectief benaderd.”
De recente benoemingen lijken daarmee te passen in een bredere poging van Khamenei om de verschillende machtscentra binnen de Iraanse staat nauwer op elkaar af te stemmen. Een van de nieuwe benoemingen is Ahmad Vahidi, de opperbevelhebber van de Revolutionaire Garde (IRGC). Die functie bekleedt hij al sinds maart, nadat zijn voorganger Mohammad Pakpour bij de Amerikaans-Israëlische aanvallen was gedood. Vorige week werd Vahidi formeel benoemd.
Iran-expert Sina Toossi van het Center for International Policy in Washington schrijft op X dat Vahidi’s benoeming een poging is om de lessen van de oorlog in de staatsstructuren te verankeren en Iran voor te bereiden op een langdurige confrontatie, en niet om het land uit een oorlogstoestand te halen. Het veiligheidsapparaat wordt zo ingericht dat de oorlog met de VS nog lang niet als voorbij wordt beschouwd. Bovendien suggereren de benoemingen volgens Toossi dat Mojtaba Khamenei begint te werken aan zijn eigen structuur voor de Iraanse oorlogsstaat.
Met Vahidi als opperbevelhebber van de IRGC haalt Khamenei een hardliner binnen die brede ervaring heeft. Vahidi klom op binnen de militaire- en veiligheidsstructuren, maar heeft ook beleidservaring en werkrelaties binnen verschillende overheidsinstellingen. Zo bekleedde hij verschillende ministersposten, als laatste die van minister van Binnenlandse Zaken tussen 2021 en 2024. Juist die combinatie maakt Vahidi interessant.
Volgens Roxane Farmanfarmaian, expert Midden-Oostenpolitiek aan de Universiteit van Cambridge, zorgt de benoeming van Vahidi ervoor dat de Revolutionaire Garde beter past binnen de bestuurlijke instellingen.
Dit wordt volgens Farmanfarmaian ook weerspiegeld in de benoeming van Mohsen Rezaei, voormalig commandant van de Revolutionaire Garde en nu secretaris van de Hoge Raad voor Nationale Veiligheid, het orgaan dat verschillende veiligheids- en beleidsinstanties samenbrengt. Rezaei speelde als militair een belangrijke rol tijdens de oorlog met Irak in de jaren tachtig, stelde zich tweemaal (zonder succes) kandidaat voor het presidentschap en is diep verbonden met groepen en organisaties in verschillende delen van de overheid.
„Vahidi is, net als Rezaei en de andere benoemden, altijd harder geweest dan de hervormingsgezinden. Zij zijn ervaren in diplomatie, in de onderlinge verwevenheid van instellingen op het hoogste niveau en in het samenwerken met de geestelijke politieke leiding”, appt Farmanfarmaian aan NRC.
„De Hoge Raad voor Nationale Veiligheid, die nu onder leiding staat van Rezaei, brengt deze instellingen samen, waaronder ook de inlichtingendiensten. Daarmee vertegenwoordigt deze raad het model waar Iran naartoe lijkt te willen: een land dat wordt bestuurd door zijn instituties, geleid door mensen die meerdere institutionele werelden met elkaar verbinden.”
Mohsen Rezaei
Maar het gaat volgens Farmanfarmaian niet alleen om het verbinden van verschillende instituties. De opvattingen van deze hardliners bepalen ook de houding van Iran ten aanzien van de Straat van Hormuz, de Golfstaten en de VS. Zij zien volgens haar weinig consistentie of toewijding van Washington in de onderhandelingen en hebben al jarenlang weinig mogelijkheden of voordelen gezien in het aangaan van contacten met de VS.
Tegelijkertijd betekent de hardere militaire koers niet dat Iran de diplomatieke weg opgeeft. Toossi schrijft dat Teheran juist wil onderhandelen vanuit een sterkere positie: het land is bereid tot gesprekken over het beëindigen van de oorlog, maar wil geen akkoord accepteren waardoor Iran opnieuw kwetsbaar is voor Amerikaanse druk of een nieuwe aanval.
Interessant is om te zien hoe deze hardliners zich zullen verhouden tot de relatief gematigde president Masoud Pezeshkian. Hij vindt juist dat Iran zijn strategische positie in de Straat van Hormuz moet benutten om tot een akkoord te komen, terwijl de militairen willen inzetten op een agressievere houding om nieuwe Amerikaanse militaire interventies af te schrikken. „Iran blijft openstaan voor dialoog met de VS, maar verwart onderhandelen niet met overgave”, zei Mohammed Mokhber, een adviseur van Khamenei, dinsdag tegen het persbureau Fars.