Strandleven | Sydney, Australië Al blijft de kans op een haaienbeet klein, het aantal incidenten voor de Australische kust neemt toe. Lang niet alle zwemmers laten zich daardoor weerhouden. „We delen de oceaan met zoveel andere soorten, dat moeten we accepteren.”
Jo McGrath zwemt een paar ochtenden per week in de oceaan bij Coogee, een wijk aan het strand in Sydney.
In een knalroze, strakke zwemslip en dito badmuts springt Jo McGrath van het ene been op het andere. Hij slaat zijn armen om zich heen en wrijft over zijn bovenarmen, waarop de haartjes recht overeind staan. „Maar de belangrijkste voorbereiding is mentaal”, legt hij uit.
Het is zeven uur ’s ochtends op een dinsdag in juli, hartje winter in Australië. De oranje zon, die in het afgelopen half uur net boven de horizon is geklommen, tekent een lichtstraal op het water. Het is zo’n dertien graden en er staat een ijzige wind. Samen met drie vrienden zwemt McGrath een paar ochtenden per week in de oceaan bij Coogee, een wijk aan het strand in het oosten van Sydney.
Ze zijn niet de enigen die zich opwarmen voor een duik. De boulevard staat vol half ontklede mensen. Een enkeling hijst zich in een wetsuit, maar de meesten trotseren de kou in een kleine zwembroek of zwempak. „Nu moet ik er echt in, voordat ik me bedenk”, lacht McGrath zijn witte tanden bloot.
Het strand kan een toevluchtsoord zijn, maar net zo goed een plaats waar belangen keihard botsen. Economie, toerisme, ecologie, migratie en meer komen samen op de grens van land en zee. Hoe daarmee wordt omgegaan, zegt veel over een land. In een serie belicht NRC de strijd om het strand.
Australiërs houden van een vroege duik in de oceaan, ook in de winter. Toch is het minder druk dan gebruikelijk, en het is niet alleen de kou die sommige zwemmers tegenhoudt. Half juni werd een 35-jarige vrouw hier gebeten door een gigantische witte haai terwijl ze met vrienden in zee zwom, een kleine dertig meter van de branding van het strand in Coogee. Leah Stewart werd gered door een vrijwillige strandwacht die in de buurt aan het suppen was. Hij hielp de bewusteloze vrouw naar de kant, waar andere vrijwillige strandwachten haar reanimeerden. De lerares en moeder van een dochter van één werd in haar armen en benen gebeten en lag dagenlang in een kritieke toestand in het ziekenhuis, waar ze verschillende operaties onderging. Een arm moest worden geamputeerd.
Tot nu toe zijn in Australië dit jaar 58 haaienaanvallen gemeld, het hoogste aantal ter wereld. Vier mensen overleefden het niet. Dat is meer dan in voorgaande jaren; gemiddeld zijn er zo’n dertig incidenten met een haai per jaar met twee tot drie dodelijke slachtoffers als gevolg. En het jaar is nog niet voorbij.
De aanval van de haai heeft de gemeenschap in Coogee op scherp gezet. „Iedereen is bang geworden”, zegt Alan Boydell. Normaal gesproken ligt hij zeker vier keer per week in het water, maar sinds het incident is hij bijna niet gaan zwemmen. „Ik was in shock, het voelde haast respectloos om meteen weer de oceaan in te gaan.”
Met zijn vrienden zwemt hij regelmatig om het zogeheten Wedding Cake-eiland heen en weer terug, zo’n tweeënhalve kilometer. „Regelmatig komen we haaien tegen, maar meestal zijn ze maar klein. Nooit eerder is het gevaarlijk geweest, ze zwemmen vaak gewoon voorbij.” De aanval in juni bracht de 48-jarige Boydell aan het twijfelen. „Ik ben bij mezelf te rade gegaan of het wel verantwoord is om zo ver in de oceaan te zwemmen.”
De zwemmaatjes Jo McGrath, Allan Boydell en Dean Summers op het strand bij Cogee in Sydney.
Dean Summers en Jo McGrath (boven) zwemmen in de oceaan.
De aanval heeft de discussie over het beheer van de haaienpopulatie aangewakkerd. Sommige mensen willen dat de haaien afgemaakt worden. Zoals oud-premier Tony Abbott, die opriep om haaien op grote schaal te doden. „Het is zo fout dat we haaien niet afmaken na aanvallen, en dat we mensen niet boven haaien stellen”, zei hij in een video op zijn Facebookpagina.
Daar willen de meeste zwemmers in Coogee niets van weten. „Waanzin”, foetert Dean Summers. De 66-jarige zwemmer met peper-en-zout baard en brede schouders heeft zich net bij zijn vrienden gevoegd. Hij heeft bijna alle ‘Oceans Seven’ gezwommen; zeven iconische, loodzware zeestraten en kanalen, waaronder het Engelse Kanaal en de Straat van Gibraltar. Een paar jaar geleden zwom hij als eerste zonder hulp van Newcastle naar Sydney aan de Australische oostkust. De 95 kilometer legde hij in 31 uur af, ondanks de lange tentakels van de giftige bluebottles, een poliepensoort, die zich om zijn lichaam hadden gewikkeld en de constante dreiging van haaien.
Summers zucht demonstratief in reactie op de vraag wat er voor hem is veranderd sinds de haaienaanval. „Het was een aanvaring met een haai, geen aanval”, verbetert hij de verslaggever. Haaien eten over het algemeen geen mensen, dus waarschijnlijk verwarde de haai de vrouw met een zeehond. „Ik heb een hekel aan de publieke hysterie hierover. De mensen die er zo panisch en irrationeel over doen, zijn over het algemeen degenen die niet in de oceaan zwemmen. Dus wat mij betreft mogen zij hun mening voor zich houden”, zegt de zwemkampioen.
Bovendien is de witte haai een kwetsbare en beschermde diersoort in Australië, die niet zomaar mag worden gedood. Sinds de jaren vijftig is het aantal haaien in Australië met zo’n 70 procent afgenomen. Inmiddels zijn er nog maar zo’n vijfhonderd vruchtbare volwassen witte haaien over. Sinds 1999 is de diersoort als kwetsbaar aangemerkt.
Dean Summers zwom ooit 95 kilometer in de oceaan in 31 uur.
Mensen op het strand bij Sydney.
De vrijwillige strandwacht Michaela Morelli staat zich gehaast af te drogen. Met een handdoek wrijft ze het zand van haar voeten. „Vooral kinderen en hun ouders zijn bang geworden”, zegt ze. Morelli is al jaren betrokken bij een zwemprogramma voor kinderen, ‘Nippers’ genoemd. Bij dit landelijke programma leren kinderen tussen de 5 en 14 jaar oud veilig zwemmen in de oceaan. „We weten dat een aantal ouders hun kinderen al hebben teruggetrokken uit de training”, zegt ze.
De 55-jarige heeft zich in een ‘oodie’ gehuld, een draagbare handdoek in de vorm van een capuchontrui. „Ik ben nooit eerder bang geweest voor haaien. Ik bedacht me altijd dat de kans dat ik een auto-ongeluk krijg veel groter is. Maar sinds dit incident voelt het wel anders”, geeft ze toe.
Elke dinsdag- en donderdagochtend om zes uur ontmoet ze haar vrienden van vrijwilligersorganisatie Surf Life Saving op het strand. Ze trainen samen zodat ze fit zijn als het seizoen weer begint. Vanaf september, het begin van de lente in Australië, is er altijd een vrijwillige strandwacht aanwezig. Die noodlottige ochtend had Morelli ook gezwommen. „Dan komt het ineens wel heel dichtbij. Vrienden van mij hebben zelfs eerste hulp verleend”, zegt ze.
De vrijwillige strandwacht Michaela Morelli is al jaren betrokken bij een zwemprogramma voor kinderen.
Bij ieder incident tussen een haai en een mens wijzen deskundigen erop hoe weinig die voorkomen. Het aantal doden door een haaienbeet valt in het niet bij het aantal verdrinkingen op de stranden in Australië. Vorig jaar verdronken tot oktober 154 mensen aan de Australische kust, het hoogste aantal ooit geregistreerd.
Het aantal aanvallen van haaien neemt de afgelopen jaren wel toe, vooral met de witte haai, de tijgerhaai en de stierhaai. Dat heeft verschillende oorzaken. Sommige aanvallen gebeurden na hevige regenval die de stranden rond de stad met zoet water vulden; de ideale omstandigheden voor de stierhaai die goed gedijt in brak water. In januari waren er in korte tijd drie aanvallen door haaien in Sydney. Zo werd een jongen van twaalf gebeten door een stierhaai. Hij bezweek een aantal dagen later aan zijn verwondingen.
Door die hevige regenval stromen riolen over en komt afvalwater in de oceaan terecht. Dat troebele water trekt vissen en ander zeeleven, en daar komen haaien op af. Ook zijn er steeds meer mensen die vissen, zwemmen en surfen in leefgebieden van haaien.
Toch ontbreekt een eenduidige verklaring voor het toegenomen aantal incidenten met haaien. Volgens onderzoek zijn er wel veertig factoren die bijdragen aan het risico; van de toegenomen populariteit van surfen tot de opwarming van de oceaan door klimaatverandering, waardoor haaien hun prooien dichter bij de kust vinden.
De regering van de Australische deelstaat New South Wales heeft rigoureuze stappen gezet. Zo’n zeventig stranden in en rond Sydney worden sinds het laatste incident bewaakt met drones, van zeven uur ‘s ochtends tot zeven uur ‘s avonds. Een kleine 21 miljoen euro is uitgetrokken voor het project.
Dronepiloot Yurii Chuchenko zit elke dag op het strand in Coogee. De Oekraïner was in 2022 tijdens het begin van de grootschalige Russische invasie van zijn land met zijn hoogzwangere vrouw in Thailand. Ze besloten asiel aan te vragen in Australië, waar ze inmiddels een vaste verblijfsvergunning hebben. Hij heeft een hoed met brede rand op om zich te beschermen tegen de zon.
Dronepiloot Yurii Chuchenko houdt het water in de gaten.
De Surf Lifesaverdrone landt na een patrouille boven het water.
Als hij ziet dat een haai dicht bij de kust komt, licht hij de strandwachten in. „De afgelopen vier dagen hebben we twee keer het strand tijdelijk gesloten vanwege een haai.” De hele dag tuurt hij naar het scherm waarop hij de beelden van de drone analyseert, al wordt hij regelmatig onderbroken. „Veel mensen komen langs om me te bedanken, soms krijg ik gratis koffie. Ze voelen zich veiliger doordat ik hier zit”, zegt hij. Hij ziet zijn werk als een grote verantwoordelijkheid. „Maar ik kan ze niet beschermen, ik kan alleen waarschuwen.”
Even later komt Alan Boydell met een grote glimlach het water uit lopen. „We hebben net een schildpad gezien bij het eiland”, zegt hij verrukt. Hij heeft zich voorgenomen zich niet tegen te laten houden door de angst voor een haaienbeet. „Ik wil geen ondoordachte risico’s nemen, maar we moeten toch een manier vinden om samen te leven met deze dieren. We delen de oceaan met zoveel andere soorten, dat moeten we accepteren.”