Watertekort Europese rivieren die veranderen in stoffige geulen, dat wordt het nieuwe normaal. De druk op onze zoetwatervoorraad neemt toe. De oplossing ligt op een onverwachte plek: in zee, betoogt Martin Hendriksma.
Door lage waterstanden is de rivierbedding van de Waal bijna droog komen te liggen.
Droge zomers zijn in Nederland geen incident meer maar vormen een patroon. De druk op onze zoetwatervoorraad neemt toe en de vraag dringt zich op: hoe houden we ons land leefbaar, groen en economisch draaiend? De oplossing ligt op een onverwachte plek: in zee.
De beelden van Europese rivieren die veranderen in stoffige geulen waar mammoetkaken en Wehrmacht-motoren uit de bodem oprijzen zijn geen curiositeit meer. Ook in Nederland liggen steeds meer woonboten tijdens de zomer in een gebarsten kleivlakte. Wen er maar aan: dit wordt het nieuwe normaal. De Rijn, ooit de bruisende levensader van onze delta, versmalt in juli en augustus tot een miezerig stroompje. Veel te weinig om achttien miljoen mensen, een landbouwsector en een industrie van voldoende water te kunnen voorzien. De binnenvaart ligt stil, akkers verdorren, en zelfs onze drinkwatervoorziening komt op termijn onder druk te staan.
Martin Hendriksma is hoofdredacteur van het platform Gebiedsontwikkeling.nu aan de TU Delft en auteur van ‘De Rijn. Biografie van een rivier.’
Hoe kwam het zover? De problemen begonnen al vroeg in de negentiende eeuw, toen de Duitse ingenieur Johann Gottfried Tulla de Rijn tussen Basel en Mannheim kanaliseerde. Het vier kilometer brede rivierbed werd teruggebracht tot 250 meter, strak ingeklemd tussen een ‘korset’ van dijken. Dat was destijds hard nodig om overstromingen en malaria in de vochtige, hete Zuid-Duitsevallei te bestrijden, maar het kostte de rivier haar natuurlijke manier om het stromende water te verwerken. Sindsdien stroomt het Rijnwater daar als door een betonnen goot noordwaarts, onze kant op.
Bij hoogwater worden we in Nederland daardoor sneller en harder door de Rijn getroffen. Bij laagwater ontbreken juist de overloopgebieden die het schaarse water kunnen vasthouden en op een gewenst moment in de rivier kunnen terugvoeren. Duitsland en Frankrijk werken inmiddels aan herstel van het Rijndal tussen het Zwarte Woud en de Vogezen, maar het tempo is nog veel te laag om onze zomerse waterbehoefte te stillen. Bovendien wijzen beide landen bij de aanleg van grootschalige waterpolders liever naar elkaar — begrijpelijk, want landbouwgrond opofferen is politiek gevoelig, en met stilstaand water keren ook de steekmuggen terug die Tulla er ooit verdreef.
Nederland kan daarbij moeilijk met een opgeheven vinger zuidwaarts wijzen. We verspillen zelf het meeste Rijnwater: bijna twee derde, stroomt goeddeels onbenut via de Waal, het Haringvliet en de Nieuwe Waterweg weer de Noordzee in. In plaats van naar de Duitsers en Fransen te wijzen, moeten we zelf aan de bak. Maar in een land waar elke vierkante meter al een bestemming heeft, is ruimte voor nieuwe waterreservoirs schaars. Toch ligt de oplossing dichter bij huis dan gedacht: in de Noordzee.
De Noordzee als bron van zoet water. Het klinkt gek, maar dat is het niet. Onder de Noordzee bevindt zich een enorme bel met zoet grondwater. Fysisch geografen van de Universiteit Utrecht en kenniscentrum Deltares berekenden in 2022 dat er wereldwijd meer dan een miljoen kubieke kilometer zoet grondwater onder de zeebodem ligt. De Noordzeekust geldt als een van de kansrijkste gebieden: het zoete water ligt relatief ondiep en zou, bij de huidige vraag, voor mogelijk honderden droge zomers aan onze watervraag kunnen voldoen. Ja, de exploitatie van die waterbel via booreilanden is vooralsnog duur; té duur, waarschijnlijk, voor een succesvolle businesscase. Maar met de gestaag stijgende waterprijzen kan dat snel veranderen. Nader onderzoek naar omvang en winbaarheid van die zoetwaterbel is geen luxe maar noodzaak – en wel met enige urgentie.
Een tweede, eenvoudiger te realiseren oplossing ligt in het Grevelingenmeer tussen de eilanden Goeree-Overflakkee en Schouwen-Duiveland. Deze voormalige zeearm is sinds de Deltawerken afgesloten van zee en nog altijd zout, omdat het meer via een een doorgang in de Brouwersdam wordt gevoed met Noordzeewater. Rond 1970 werd afgezien van de geplande verzoeting omdat het Rijnwater toen nog te vervuild was. Dat argument geldt nu niet meer. Onderzoek van de provincie Zeeland (2025) toont aan dat het Grevelingenmeer voor circa 250 miljoen euro kan worden verzoet, vooral door verlegging van de Philipsdam. Via het Krammer-Volkerak, een groot zoetwatermeer in het zuidwesten van Nederland, kan het meer dan alsnog in ongeveer twee jaar tijd met zoet en schoon Rijnwater vollopen. Met ruim 500 miljoen kubieke meter inhoud ontstaat zo een tweede nationale regenton naast die van het IJsselmeer. Dat is broodnodig voor de ’s zomers sterk voor verzilting gevoelige, zuidwestelijke regio.
De ingrijpendste, maar misschien wel toekomstbestendigste oplossing ligt in de herinrichting van de Hollandse kust. Om de verwachte zeespiegelstijging te weerstaan, wordt door experts onder meer gedacht aan een extra wering verderop in zee, bijvoorbeeld via een reeks kunstmatige eilanden enkele kilometers uit de kust. De ruimte tussen oude en nieuwe kustlijn kan worden benut als een gigantisch zoetwaterbekken, te vullen met rivierwater uit de Rijn. Daarmee ontstaat een reservoir dat groot genoeg is om onze natuur te besproeien, duinbranden te blussen en zelfs in gortdroge zomers voldoende drinkwater aan de Randstad te leveren.
Nee, geen van deze oplossingen is morgen klaar. Tegelijkertijd kunnen we het ons niet veroorloven om langer passief te blijven. We zullen zuiniger moeten omgaan met zoet water, het sterker moeten beprijzen en vooral: nu moeten investeren in een infrastructuur die ons over twintig, dertig jaar door de zomers heen helpt. Daarbij: het valt niet langer te verantwoorden om meer dan de helft van ons Rijnwater zonder nadenken prijs te geven aan zee.