Zuidelijk Afrika De Zambianen hebben Hakainde Hichilema opnieuw tot president verkozen. De democratische belofte waarmee hij in 2021 aantrad is verbleekt en staat het land steeds centraler in de grondstoffenwedloop tussen Washington en Beijing.
De Zambiaanse president Hakainde Hichilema wijst naar aanhangers tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Lusaka, twee dagen voor de presidentsverkiezingen.
Vijf jaar nadat Hakainde Hichilema als oppositieleider de macht veroverde, hebben de Zambianen hem opnieuw tot president verkozen. De 64-jarige oud-zakenman krijgt daarmee vijf jaar om het economische herstelbeleid voort te zetten dat hij in 2021 begon.
In dat jaar lagen de kaarten nog heel anders. Hichilema had vijf presidentsverkiezingen verloren en onder toenmalig president Edgar Lungu vier maanden gevangengezeten voordat hij bij zijn zesde poging alsnog won. Dit keer voerde hij campagne vanuit het State House, met alle voordelen die bij het presidentschap horen.
Washington begroette zijn overwinning destijds als een democratische opening na jaren waarin het politieke speelveld steeds verder was vernauwd. De machtswisseling bood de VS tegelijk een kans om de banden met het strategisch gelegen, koperrijke Zambia aan te halen.
Vijf jaar later is de democratische belofte waarmee Hichilema begon verbleekt. Al in de aanloop naar de verkiezingen waren er zorgen over het ongelijke politieke speelveld. Het Britse economische onderzoeksbureau Oxford Economics schreef een week voor de stemming dat hervormingen van het kiesstelsel regeringspartij UPND sterk bevoordeelden. Een deel van die hervormingen werd pas enkele maanden voor de verkiezingen wettelijk vastgelegd en de zeventig nieuwe kiesdistricten werden onder grote tijdsdruk hertekend. Het proces was volgens Europese waarnemers onvoldoende transparant. Ook liepen staatsmiddelen en partijcampagne geregeld door elkaar. Bovendien gaf de publieke omroep Hichilema’s voornaamste tegenkandidaat Brian Mundubile geen directe spreektijd op de landelijke televisie of radio.
Ook na het sluiten van de stembureaus bleef de spanning hoog. De kiescommissie legde de telling enkele uren stil na geweld tegen medewerkers en de diefstal van stembiljetten. Afgelopen week werden elf mensen opgepakt, onder wie prominente oppositiefiguren. Volgens de regering werden bij die politieactie militaire wapens gevonden en werd een gewapende opstand voorbereid. Mundubile spreekt van intimidatie en mogelijke manipulatie van uitslagenformulieren en heeft om onafhankelijk onderzoek gevraagd.
Toen de voorzitter van de Zambiaanse kiescommissie dinsdagochtend vroeg de eindstand voorlas en Hichilema met zo’n 60 procent van de stemmen voor een tweede termijn tot president uitriep, vierden zijn aanhangers in de hoofdstad Lusaka al feest. Hichilema kon in de campagne wijzen op economisch herstel dat bij zijn aantreden in 2021 weinig vanzelfsprekend leek. Zambia had kort daarvoor zijn buitenlandse schuld niet meer kunnen aflossen. Met behulp van het IMF werden akkoorden met schuldeisers gesloten.
Veel Zambiaanse huishoudens merken nog weinig van dat herstel. De droogte van de afgelopen jaren veroorzaakte tegenvallende oogsten, stroomuitval en forse prijsstijgingen. Tegenkandidaat Mundubile, die krap 38 procent van de stemmen verwierf, maakte die kloof tussen betere economische cijfers en de ervaring van kiezers tot campagnethema, al was hij zelf minister onder een regering die in 2020 Zambia in wanbetaling deed belanden.
Onder Hichilema was Zambia weer een land waarmee zaken konden worden gedaan. Met name de kopermijnen – Zambia is de tweede koperproducent van Afrika – trokken weer investeringen aan.
Voor de Verenigde Staten en China betekent Hichilema’s herverkiezing continuïteit in hun wedloop om Zambia’s koper. China zit al diep in de mijnbouwsector, terwijl de Verenigde Staten via de Lobito Corridor, die de mijngebieden van Zambia en Congo via Angola met de Atlantische kust moet verbinden, een westwaartse exportroute voor koper en andere kritieke grondstoffen proberen op te bouwen.
De regering in Lusaka probeert de rivaliteit tussen beide machten in haar voordeel te benutten voor nieuwe infrastructuur en investeringen. Hichilema haalde de banden met de VS aan, en bleef nauw samenwerken met China, dat een sleutelrol speelde bij de schuldherstructurering en investeert in de modernisering van de spoorlijn naar de Tanzaniaanse kust.
De spanningen met Washington lopen inmiddels op. De regeringen lagen overhoop over een Amerikaans gezondheidsakkoord en over toegang tot kritieke mineralen. De Zambiaanse regering beschuldigde de VS er in mei van onderhandelingen over een gezondheidsakkoord ter waarde van maximaal 2 miljard dollar, voor de strijd tegen onder meer hiv en malaria, te koppelen aan een akkoord over kritieke mineralen, waarin Amerikaanse bedrijven volgens Zambia een voorkeurspositie zouden krijgen. De regering stond erop beide akkoorden afzonderlijk te behandelen.
Hoezeer de Zambiaans-Amerikaanse verhouding is verzuurd, bleek ook in april. De vertrekkende Amerikaanse ambassadeur Michael Gonzales gebruikte zijn afscheidsrede voor een uitzonderlijk harde aanval op Hichilema’s regering. Hij beschuldigde de regering van „geïnstitutionaliseerde en geraffineerde corruptie” en selectieve vervolging. De Zambiaanse regering noemde zijn uitspraken enkele dagen later „diep betreurenswaardig” en „ondiplomatiek. De woordenwisseling stond ver af van de taal waarmee Washington Hichilema na zijn eerste overwinning had ontvangen. Toch zullen de Amerikanen de komende vijf jaar hoe dan ook met hem zaken moeten doen.