Europa moet niet onderaan de circulariteitsladder – met recycling – beginnen, maar inzetten op een andere manier van denken: minder grondstoffengebruik, beter ontwerp en meer reparatie en hergebruik. Alleen dan valt een grondstoffencrisis te voorkomen.
Door de oorlog in het Midden-Oosten maakt Europa zich terecht zorgen over de gevolgen van energieafhankelijkheid. Dit conflict laat namelijk precies zien hoe kwetsbaar het is om afhankelijk te zijn van buitenlandse leveranciers. Tijdens de huidige energiecrisis gaat het om fossiele brandstoffen, maar als we niet oppassen werken we ons van de ene crisis in de volgende. Want terwijl we vol inzetten op de energietransitie als middel tot onafhankelijkheid, groeit op de achtergrond een minstens zo grote crisis: de grondstoffencrisis.
Vrijwel alle essentiële technologieën voor de energietransitie en veel alledaagse producten, zoals telefoons en laptops, zijn sterk afhankelijk van schaarse grondstoffen. Het is allang duidelijk dat deze afhankelijkheid veel risico’s en negatieve gevolgen met zich meebrengt. Zo kan een grondstoffencrisis de energietransitie in gevaar brengen, digitalisering afremmen en alledaagse producten fors duurder maken.
Toch draait de Europese industrie nog altijd grotendeels op een lineair systeem waarin grondstoffen worden gewonnen, kort gebruikt en weggegooid. Deze verspilling van waardevolle grondstoffen maakt Europa niet alleen vervuilend, maar ook economisch kwetsbaar.
Over de auteurs
Lisa de Munnink en Tieme Kok zijn beiden vrijwilliger bij de Jonge Klimaatbeweging, gespecialiseerd in de Europese Unie. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Om die reden groeit de aandacht voor de circulaire economie. Terecht. Maar opvallend genoeg wordt circulariteit nog te vaak gepresenteerd als technologische uitdaging: nieuwe recyclinginstallaties, geavanceerde afvalscheiding of innovatieve verwerkingstechnieken. Daarmee blijft men vasthouden aan hetzelfde systeem, in de hoop dat extra technologie de transitie zal versnellen.
Dat is een fundamentele misvatting. Technologische oplossingen zijn cruciaal voor de energietransitie, aangezien deze essentieel zijn voor de transitie van fossiele brandstoffen naar duurzame alternatieven zoals wind- en zonne-energie. De transitie naar een circulaire economie is echter complexer. Daarvoor zijn fundamenteel andere verdienmodellen, vergaande samenwerkingen in de hele keten en ingrijpende veranderingen in productie- en consumptiegedrag nodig.
Voor de transitie naar een circulaire economie is een ander systeem nodig, en dat systeem is in de eerste plaats niet technologisch maar logisch.
Eeuwenlang leefden samenlevingen circulair, simpelweg omdat grondstoffen waardevol waren. Kleding werd gerepareerd, meubels doorgegeven, apparaten onderhouden en materialen hergebruikt. Niet uit idealisme, maar uit noodzaak en gezond verstand. Afval op de schaal waarop wij dat vandaag kennen, is historisch gezien eerder uitzondering dan norm.
Juist daarom is het merkwaardig dat circulariteit tegenwoordig vaak wordt teruggebracht tot recycling. Recycling is belangrijk, maar alleen als laatste redmiddel. Het recyclingproces kost namelijk energie, infrastructuur, transport en kapitaal om materialen opnieuw te verwerken. Hoe verder we onderaan de zogeheten circulariteitsladder terechtkomen, hoe groter de benodigde investeringen en hoe meer waardeverlies optreedt.
De meest effectieve vormen van circulariteit zijn juist de simpelste: minder grondstoffen gebruiken, producten langer gebruiken, repareren en hergebruiken. Daar zijn vaak nauwelijks nieuwe technologieën of extra investeringen voor nodig. Sterker nog: minder materiaalgebruik bespaart alleen maar kosten.
Toch lijkt het huidige beleid vooral de tegenovergestelde kant op te bewegen. Zo ligt ook in Europa de nadruk nog altijd op het bevorderen van recycling en technologische innovatie, terwijl het onderliggende lineaire systeem grotendeels intact blijft. Een belangrijke wet die hierin verandering zou kunnen brengen, is de aankomende Europese Circular Economy Act, die naar verwachting in september wordt gepresenteerd.
Alles wijst er echter op dat deze wet zich zal richten op het stimuleren en faciliteren van recycling in plaats van op systeemverandering. We dreigen de aanpak van de energietransitie exact te kopiëren naar de circulaire transitie; dat is alsof we paraplu’s kopen om een overstroming te voorkomen. Om zoden aan de dijk te zetten en het risico op een grondstoffencrisis te verminderen, moet de Europese Circular Economy Act bijdragen aan wat echt nodig is: systeemverandering.
Zolang nieuwe grondstoffen goedkoper zijn dan hergebruikte materialen, blijft de circulaire markt kwetsbaar. Zolang repareren duurder is dan vervangen, zullen producten te vroeg worden weggegooid. En zolang economische groei vooral wordt gekoppeld aan méér productie en méér consumptie, blijft grondstoffenschaarste zich verder verdiepen.
Circulariteit moet weer de logische keuze worden voor consumenten én bedrijven. Dat betekent dat circulair gedrag beloond moet worden en verspilling niet langer kunstmatig goedkoop mag blijven. Europa moet niet onderaan de circulariteitsladder – met recycling – beginnen, maar juist van boven naar beneden werken door ambitieus in te zetten op minder grondstoffengebruik, beter ontwerp en meer reparatie en hergebruik.
De oplossing ligt dus niet in technologische innovatie, maar in betere prikkels. Maak reparatie goedkoper. Stel strengere eisen aan levensduur en repareerbaarheid. Beloon bedrijven die efficiënter omgaan met materialen en belast overmatig grondstoffengebruik. En durf eerlijk te zijn: in een wereld van schaarse grondstoffen kunnen we niet eindeloos blijven produceren alsof materialen onbeperkt beschikbaar zijn.
Om de grondstoffencrisis te voorkomen, moeten we naar een circulaire economie. Die transitie vraagt niet om een technologische revolutie, maar om iets veel fundamentelers: systeemverandering. Waar de energiecrisis ons overviel, kunnen we de grondstoffencrisis nog vóór zijn. Maar dan moeten we stoppen met de eenzijdige focus op recycling en technologie, en beginnen bij de kern: minder grondstoffen gebruiken, producten langer gebruiken en opnieuw leren waarderen wat we al hebben.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant