De extreme hitte van begin juli bevestigde nog maar eens dat we anders met de aarde om zullen moeten gaan. Hoe dat te doen onderzoeken tentoonstellingen in Amsterdam, Delft en Eindhoven. Wat leveren die op?
schrijft voor de Volkskrant over hedendaagse beeldende kunst.
De koelkast staat in brand. Vlammen likken aan een pak melk en een bos wortels, en verspreiden zich vervolgens door de rest van het huis. Het lijkt de heer des huizes in de video Burn (2002) van Patrick Jolley en Reynold Reynolds weinig te deren. Vanuit zijn leunstoel reageert hij hoogstens licht geïrriteerd op het vuur en slaat af en toe met zijn krant wat vlammen weg.
Burn is te zien in Transit, een tentoonstelling over klimaat, ecologie en industrie bij Project Space On the Inside in Amsterdam. Binnen die context is de video moeilijk níét als metafoor te zien. De extreme hitte van begin juli maakte het nog maar eens duidelijk: ons huis staat in brand, terwijl we massaal proberen vast te houden aan het oude normaal.
Willen we niet, zoals de personages in Burn, toekijken hoe dat huis afbrandt, dan zullen we anders met de aarde om moeten gaan. Maar hoe? Drie tentoonstellingen in Amsterdam, Delft en Eindhoven stellen deze zomer die vraag. Steeds vaker zoeken kunstenaars daarbij de samenwerking met wetenschappers en filosofen. Wat levert dat op?
Transit is het sluitstuk van een vijfjarig onderzoek door Sustainable Industry Lab, een denktank die zich buigt over toekomstscenario’s voor de industrie. De tentoonstelling presenteert de bevindingen in de vorm van stellingen als ‘De markt gaat het niet oplossen’ en ‘Liever groen hier dan grijs elders’. De insteek is nuchter: industriële productie blijft nodig, de vraag is hoe die duurzamer kan.
De teksten staan op de achterkant van 24 grote panelen met foto’s van Natascha Libbert. Zij fotografeerde landschappen waarin industrie diepe sporen heeft achtergelaten, van giftige kopermijnen op Cyprus tot een Spaanse ‘plasticzee’. Schitterende beelden zijn het: een zandvlakte die glinstert van de gifstoffen, een brandende palmboom, planten verstrikt in plastic netten. Libbert brengt deze plekken schilderachtig in beeld, met veel oog voor kleur en textuur. De teksten zijn soms wat schools, maar de combinatie met de onheilspellende schoonheid van haar foto’s levert een interessante spanning op.
Ook in Radius, gevestigd in het waterbassin van de historische watertoren van Delft, botsen schoonheid en ongemakkelijke feiten op elkaar. In een ondergrondse ruimte zweven lege mosselschelpen aan dunne draden. Lampjes laten het parelmoer oplichten in het duister, terwijl geluiden van stromend Rijnwater door de ruimte klinken.
In De aarde denkt voortdurend mee… presenteert gastcurator en filosoof Rick Dolphijn samenwerkingen tussen kunstenaars en filosofen die zich bezighouden met ecologie. De centrale gedachte: om de planeet te redden moeten we niet alleen anders over de aarde denken, maar ook oog hebben voor de manieren waarop de aarde zelf ‘denkt’: de intelligente manieren waarop ecosystemen zich aanpassen om zichzelf in stand te houden en te beschermen.
Dat idee wordt tastbaar in Mother of Pearl van Xandra van der Eijk. Mosselen zijn essentieel voor ecosystemen, maar ook kwetsbaar. Met parelmoer kapselen ze vervuiling die via het water binnenkomt in. Een beschermingsmechanisme dat er uiteindelijk toe kan leiden dat de mossel sterft. Dit mechanisme staat bovendien niet los van menselijke activiteit: in water dat sterk vervuild is door industrie, zoals dat van de Rijn, moeten mosselen zichzelf extra hard beschermen.
De dialoog tussen kunst en filosofie blijft in deze tentoonstelling impliciet. De kunstwerken staan op zichzelf, wie daarbij verdieping zoekt, kan die vinden in losse cahiers met essays van de deelnemende filosofen. Waar de toon in Transit soms wat schools aandoet, is die hier juist erg academisch. Daardoor wordt niet altijd duidelijk wat ‘meedenken’ met de aarde precies betekent. In sommige essays komt dat wel over, zo verwoordt Dolphijn in zijn essay over Mother of Pearl mooi hoe de schelp voortdurend in wisselwerking staat met een door mensen en industrie vervuilde omgeving die haar tegelijk voedt en bedreigt.
Wie zich tijdens een familie-uitje wil buigen over de toekomst van de planeet, kan terecht bij de vaste tentoonstelling Er was eens… de aarde in het Next Nature Museum in Eindhoven. In het iconische, ufovormige gebouw van voormalig technologiemuseum Evoluon, verkent de tentoonstelling het ontstaan en de toekomst van de aarde via interactieve installaties en games. In Geolift (2026) maak je een reis naar de aardkern, terwijl kunstenaar Shahar Livne elders de fictieve nieuwe steensoort ‘plastigliet’ presenteert: een samensmelting van fossiel gesteente en plastic.
Er was eens… de aarde barst van de creatieve ideeën waarin kunst en wetenschap elkaar raken, maar niet alle installaties zijn even overtuigend uitgewerkt. The Cooling Game, waarin bezoekers bomen planten om de aarde af te koelen, mist bijvoorbeeld spanning en oogt als een twintig jaar oud computerspel. Toch zullen vooral jonge bezoekers zich in Eindhoven goed kunnen vermaken en verbazen.
Hoe we de aarde precies moeten redden, blijft ook na deze tentoonstellingen een open vraag. Maar ze maken wel duidelijk dat er meer manieren zijn om daarover na te denken dan via rapporten, grafieken en sombere nieuwsberichten alleen.
Transit. Project Space On the Inside, Amsterdam. T/m 9/8.
De aarde denkt voortdurend mee… Radius, Delft. T/m 27/9.
Er was eens… de aarde. Next Nature Museum, Eindhoven. Geen einddatum.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant