Gentherapie Een zesjarig meisje overleed in China aan een op hol geslagen immuunreactie. Het ziekenhuis gaf toestemming voor de behandeling, terwijl het niet op de hoogte was van dierproeven die zorgwekkende resultaten lieten zien.
Het ziekenhuis in Shanghai waar de fatale gentherapie plaatsvond, kreeg destijds een kleine boete opgelegd door een lokale zorgwaakhond.
Een jaar en vier maanden duurde het, voordat de tragische dood van een zesjarige Chinees meisje afgelopen week aan het licht kwam, via een reconstructie van vakblad Science en website Retraction Watch. De onderzoekers die in de winter van 2025 knutselden aan het genetisch materiaal in haar hersenen, hielden in hun wetenschappelijke publicaties in Nature verborgen dat het kind een week later aan de gevolgen van diezelfde experimentele behandeling overleed.
Nu blijkt dat de wetenschapper in kwestie het meisje liet behandelen, terwijl zijn eigen dierproeven al uitwezen dat dit nog niet veilig was. De ouders van het kind sprokkelden voor die behandeling bovendien zelf meer dan 750.000 euro bij elkaar, dat deels in de persoonlijke portemonnee van een collega van de hoofdonderzoeker verdween. Onlangs besloten de ouders van het meisje hun verhaal te delen met Science, nadat ze ontdekten hoe gevaarlijk de behandeling van hun dochter is geweest, en dat er is gerommeld in de publicaties over de behandeling. Ze openbaarden officiële documenten, gespreksverslagen en geluidsopnames.
Het meisje, dat onder het pseudoniem Mei wordt opgevoerd in de reconstructie, leed aan het extreem zeldzame Snijders Blok-Campeau syndroom. Dat is een afwijking in het CHD3-gen, die zich niet bij iedereen even ernstig uit. Sommige van de wereldwijd iets meer dan tweehonderd patiënten kunnen niet of nauwelijks praten, hebben last van epileptische aanvallen en hartproblemen. Voor deze mensen kan een operatie waarbij het kapotte gen wordt gerepareerd zinvol zijn, zei de Nederlandse ontdekker van de genafwijking Philippe Campeau enkele jaren geleden.
Maar Mei was niet zo ernstig getroffen. Zij had last van een milde leerachterstand ten opzichte van haar leeftijdsgenootjes. Haar ouders vreesden dat die achterstand door de jaren heen steeds verder op zou lopen. Daarom zochten ze hulp. Via een chatgroep met lotgenoten kwamen ze terecht bij Zilong Qui, een vooraanstaande neurowetenschapper verbonden aan het hersencentrum van de universiteit van Shanghai.
Qui is een pionier op het gebied van base-editing. Bij deze gentherapie hoeft de dna-streng niet te worden opengeknipt, zoals bij de klassieke crispr-technologie, maar wordt precies op de plek van het gendefect een verkeerde bouwsteen vervangen door een juiste. De ontwikkelingen op dit gebied gaan razendsnel, met name in China en de Verenigde Staten, maar nog nooit was die therapie succesvol toegepast in de hersenen. Qui kon de eerste ter wereld zijn.
Toen de ouders van Mei in 2023 bij hem aanklopten, had Qui nog een paar jaar nodig om de behandeling op muizen en apen te testen en verder te ontwikkelen. „Als jullie een jaar eerder hadden aangeklopt, had ik niet durven zeggen dat dit mogelijk was”, zei hij tegen de ouders. „Maar nu hebben we een kantelpunt bereikt.” Maar omdat het niet om een levensbedreigende situatie ging, waarschuwde Qui de ouders, zou het nog wel eens lastig kunnen worden om ethische toestemming te krijgen van het ziekenhuis.
Nu blijkt dat Qui die toestemming al vroeg (en kreeg) vóórdat de dierproeven goed en wel afgerond waren. Een maand voordat het meisje behandeld werd, bleek dat de apen die de behandeling ondergingen, ernstige nier- en leverschade opliepen – bijwerkingen waarvan het ziekenhuis niet op de hoogte was toen het toestemming gaf voor de behandeling.
In China hoeven onderzoekers die experimenteren met nieuwe gentherapieën daar niet dezelfde strenge, landelijke toetsing te doorstaan zoals dat bijvoorbeeld in Europa of de VS gebeurt. Het ziekenhuis of de universiteit waar de behandeling plaatsvindt, beoordeelt zelf de veiligheid en ethische haalbaarheid. De afwegingen die instellingen daarin maken kunnen onderling verschillen.
Mei kreeg op 24 maart van vorig jaar een injectie met „biljoenen virusdeeltjes” in haar hersenvocht, aldus Science. Het virus droeg het recept om het foute stukje dna in haar hersenen te vervangen. Zeven dagen later overleed ze, door een op hol geslagen immuunreactie als gevolg van de behandeling. Het Chinese ziekenhuis kreeg destijds weliswaar een kleine boete opgelegd door een lokale zorgwaakhond, omdat het niet goed had toegezien op de studie, maar Qui is nooit ter verantwoording geroepen.
De ouders van het mesje hebben Qui destijds gevraagd het wetenschappelijke artikel over de behandeling van hun dochter níet te publiceren. Ze vreesden dat het andere ouders op verkeerde ideeën zou brengen. Afgelopen winter zagen ze tot hun verbazing toch een artikel in Nature, dat wel de mutatie beschreef, maar in dieren in plaats van mensen, en waaruit alle referenties naar het gezin waren verwijderd. In binnen- en buitenland werd het onderzoek lovend ontvangen, met hoop dat dit binnenkort ook in mensen mogelijk zou zijn. Dat er al een meisje was overleden, was bij niemand bekend.
Opvallend genoeg was Qui een van de onderzoekers die zich in 2018 fel uitsprak toen de eveneens Chinese He Jiankui de wereld schokte met zijn embryo-experiment. Op een internationaal congres kondigde hij aan embryo’s te hebben bewerkt met crispr-cas, en dat daar een gezonde tweeling uit geboren was. „Het project negeerde volledig de principes van de biomedische ethiek: experimenten op mensen uitvoeren zonder te kunnen aantonen dat dit veilig is”, liet hij optekenen in de South China Morning Post.