Als het in media, beeldbanken en campagnes over ouderen gaat, zie je naast vitale senioren veel vaker mensen die zorg nodig hebben. Beide beelden zijn te beperkt, zegt onderzoeker Jolanda Lindenberg. Dat is schadelijk – en niet alleen voor ouderen zelf.
Hanneke de Klerck is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
Jolanda Lindenberg ziet vaak ouderen zonder hoofd. Of zonder gezicht. Lindenberg (43) is cultureel antropoloog en werkt bij de Leyden Academy, een kennisinstituut op het gebied van veroudering. Ze doet onderzoek naar hoe ouderen in beeld worden gebracht. Als ze daarover vertelt, begrijp je waarom dat dit najaar moet uitmonden in een beeldbank waaruit iedereen kan putten.
Het geldt uiteraard niet voor álle foto’s van ouderen in beeldbanken of in de media, zegt Lindenberg. ‘Maar als je goed gaat kijken, zijn twee types oververtegenwoordigd. De zorgafhankelijke, oudere persoon, soms met hulpmiddelen, maar in elk geval duidelijk fysiek afhankelijk. En de oudere die fit en vitaal is en langs het strand wandelt of op een fiets zit.’
En opvallend vaak worden ouderen – uit beide categorieën – van achteren gefotografeerd. Dan ontspannen vitale senioren zich op een bankje met zicht op een bos, of loopt een rijtje minder energieke ouderen achter rollators. Bij die zorgafhankelijke ouderen willen hoofd en voeten nog wel eens ontbreken, dan zie je alleen iemands middendeel, eventueel met een rollator, zodat de gefotografeerde de anonieme verpersoonlijking wordt van een type.
‘Als je mensen van achteren of zonder hoofd afbeeldt, maak je ze tot objecten. En het creëert afstand tussen de kijker en degenen op de foto.’ Gebrek aan contact ziet ze ook als er wel van voren is gefotografeerd: dan kijken de geportretteerden niet naar de camera en evenmin naar elkaar. ‘En als er wel sprake is van interactie, bijvoorbeeld wanneer de oudere zorg ontvangt, zie je vaak subtiele hiërarchische verhoudingen. De een ondergaat wat de ander doet.’ Het geeft al een totaal ander beeld als je op de foto een oudere ziet die helpt de aardappelen schillen of het bed opmaken.
Is het erg, als ouderen steeds op dezelfde manier worden afgebeeld? Lindenberg vindt van wel. ‘En niet alleen doordat ouderen zich niet in de beelden herkennen. Het heeft ook invloed op hoe veroudering wordt gezien. We weten dat als mensen positiever over hun eigen veroudering denken, hun gemiddelde levensverwachting hoger ligt. We zien ook dat wie er negatiever over denkt meer zorgkosten maakt. Dus het maakt uit voor hun welbevinden.
‘Ik zeg niet dat zorg niet bij het leven hoort, dat hoort er juist erg bij en afhankelijkheid hoort bij de ouderdom. Dus ik zeg niet: zet dat niet op de foto. Maar het gaat ook om de manier waarop.’ In een van de conceptrichtlijnen voor de op te richten beeldbank staat het zo: ‘De oudere is niet zielig of anoniem en de hulpmiddelen zijn niet het symbool voor problematiek, maar wel nodig voor een waardig bestaan en een gewoon onderdeel van het leven.’
In de vragenlijst die Lindenberg breed heeft rondgestuurd om te achterhalen wat ouderen, fotografen en mediamakers van beelden vinden, staan steeds twee foto's naast elkaar. Aan welk beeld de onderzoekers de voorkeur geven, is vaak wel duidelijk. Twee ouderen die uitgeblust op een bankje in een gebouw zitten, van opzij gefotografeerd, of dezelfde ouderen die lachend in de camera kijken: die keuze is eenvoudig.
Maar als de interviewer het over de hitte heeft en foto’s van ouderen met hun voeten in een kinderbadje vrolijk noemt, kijkt Lindenberg zuinig en heeft ze het over compassionate ageism. ‘Je ziet dat vaak bij foto’s in zorginstellingen. Of ze zitten met waterijsjes. Het is een wat kinderlijke manier van mensen afbeelden. Betuttelend. Je zet een volwassene eigenlijk neer als een minderjarige.’
Zo naar ouderen kijken heeft effect op hen zelf, maar er zit ook een maatschappelijke kant aan, zegt Lindenberg. ‘Als het beeld van ouderen stereotyperend blijft, voelen zij zich minder betrokken en kunnen wij, als maatschappij, minder gebruik maken van hun mogelijkheden. We zijn erg geneigd om binair te denken. Iemand is afhankelijk óf onafhankelijk. En als je eenmaal afhankelijkheid vertoont, ja, dan investeren we ook niet in de mogelijkheden die je misschien wel hebt. Maar ook met een rollator kun je nog allerlei functies uitvoeren. We zien mensen die gastheer of gastvrouw zijn en misschien duurt het dan wat langer, maar dat is prima.’
Hoe doorbreek je stereotypen? In het kantoor waarin we elkaar spreken hangt groot de foto van een vrouw die in het bijschrift vertelt dat ze op haar 80ste nog tattoos liet zetten en een deel van haar haar wegschoor. Lindenberg heeft in haar overzicht een foto opgenomen van de Poolse dj Wika, een vrouw van 87 jaar, die bekend is omdat ze een van de oudste dj’s ter wereld is.
Dat kan bewondering oproepen, maar ook, opnieuw, iets neerbuigends. Is iemand een goede dj, of is het knap dat ze dj is terwijl ze zo oud is? De uitzondering kan het beeld van de groep bevestigen, juist omdat het gemiddelde groepslid zoiets niet kan of doet.
‘Wat je eigenlijk wilt, is dat de gemiddelde oudere net iets anders wordt beschouwd’, zegt Lindenberg. ‘Wat in de nieuwe beeldbank komt, zijn we nu aan het uitzoeken.’ Maar er horen ouderen bij die in de camera kijken, bij wie de hulpmiddelen niet overheersend aanwezig zijn of die helpen hun bed op te maken. ‘Je wilt dat de beelden veel gebruikt worden en dus moeten ze herkenbaar zijn. Maar niet zo herkenbaar dat ze stereotyperend werken.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant