De aankondiging dat Zomergasten zou stoppen leidde tot veel verontwaardiging. Hoe kwam juist dit ‘vlaggenschip’ op de lijst van slachtoffers van de bezuinigingen bij de publieke omroep?
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
De alarmbellen gaan nog niet meteen af als Keshia Hederman, eindredacteur van Zomergasten, op vrijdag 28 november 2025 een mail krijgt van Tom Klaassen, haar adjunct-hoofdredacteur bij de VPRO. Klaassen nodigt haar en twee collega’s daarin uit voor een vergadering de maandag daarop. Die zal gaan over de gevolgen van de door het kabinet-Schoof opgelegde bezuinigingen op de NPO voor Zomergasten.
De omroep heeft het drie uur durende interviewprogramma altijd behandeld als ‘het vlaggenschip’, zegt Hederman. De gevolgen, zo vermoedde zij die vrijdag, zouden daarom wel meevallen. ‘We dachten dat het programma misschien een uur korter moest worden.’
Producent Nicole Frints, ook uitgenodigd, begon meteen uit te rekenen hoeveel geld bespaard zou worden als het programma twee in plaats van drie uur zou duren en als ze twee uitzendingen op één dag zouden opnemen. Dat zou het programma zo’n 20 procent goedkoper maken.
Die bierviltjesberekening kan de prullenbak in, blijkt als Klaassen maandag het woord neemt in het VPRO-kantoor op het Hilversumse Mediapark. Daar vertelt hij dat de NPO, de overkoepelende instantie die verantwoordelijk is voor de zendtijden en budgetten van de publieke omroep, heeft besloten om Zomergasten, dat sinds 1988 op tv is, na 2026 geheel weg te bezuinigen. Hederman: ‘Ik was geschokt.’
Ze is niet de enige, blijkt als het nieuws de volgende dag naar buiten komt. In die periode wordt bekend dat door de bezuinigingen allerlei roemruchte programma’s sneuvelen – Kassa, 3 op reis, Rail Away, Draadstaal, Studio Voetbal – maar het einde van geen daarvan roept zoveel reacties op als dat van Zomergasten.
Zo schreef schrijver Ilja Leonard Pfeijffer in zijn column in HP/De Tijd ‘oprecht geschokt’ te zijn. Volgens hem was Zomergasten het enige programma ‘waarin woorden van meer dan drie lettergrepen niet werden weggepiept, waarin het bij de dreiging van een bijzin niet de hoogste tijd was voor de mening van Gerard Joling of Angela de Jong, waar verdieping niet werd gedefinieerd als een vlotte uitlegvideo voor imbecielen maar als een trage zoektocht naar nuance en paradoxen en waar emoties niet uit een voordeelverpakking kwamen’.
Ondanks alle commotie hielden de VPRO en de NPO zich relatief stil. Zakia Guernina, algemeen directeur van de VPRO, zei in een verklaring zich ‘grote zorgen’ te maken over de ‘kaalslag’ die de bezuinigingen veroorzaken. ‘We leggen de focus meer op streaming, podcasts en ander nieuw online aanbod’, zei een woordvoerder van de NPO, die niet inging op individuele gevallen.
Door die summiere verklaringen bleef een aantal vragen hangen. Waarom moest Zomergasten stoppen? En had de VPRO het zinken van zijn vlaggenschip kunnen voorkomen?
Aan Harry Mulisch werd ooit gevraagd wat het beste programma uit de Nederlandse geschiedenis was. De schrijver, zo schreef Trouw in 2015, hoefde daar niet lang over na te denken. Dat was Zomergasten en in het bijzonder de aflevering waarin hijzelf te gast was. (‘Kon je het een beetje volgen?’, zei Mulisch na afloop van de opnames tegen zijn vriendin.)
Hoewel aan Zomergasten altijd een elitair en intellectueel imago heeft gekleefd, was het programma lange tijd ook bij het grote publiek populair: in 2010 trokken de afleveringen – met onder anderen Paulien Cornelisse en Paul Verhoeven – gemiddeld meer dan 700 duizend kijkers, volgens het Nationaal Media Onderzoek. Naar interviews met premier Mark Rutte (2016) en de zieke Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan (2017) keken ongeveer een miljoen mensen.
De kijkcijferval begon in 2024. De omroep had dat jaar besloten niet door te gaan met de presentator van het jaar daarvoor, Theo Maassen, omdat hij niet publiekelijk wilde ingaan op beschuldigingen van huiselijk geweld (die hij altijd heeft ontkend). Zijn beoogde opvolger, Adriaan van Dis, trok zich een maand voor de eerste uitzending terug vanwege gezondheidsredenen.
Dus werd het programma afwisselend gepresenteerd door zes oud-presentatoren. ‘Een elegante noodoplossing’, zegt Tom Klaassen van de VPRO. Het leidde tot een Sonja Barend Award, de prijs voor het beste tv-interview, voor het gesprek van Margriet van der Linden met mensenrechtenadvocaat Liesbeth Zegveld.
Maar het leidde ook tot kijkcijferdieptepunten: naar gesprekken met schrijver Sana Valiulina (door Jelle Brandt Corstius), fotograaf Sakir Khader (door Joris Luyendijk) en journalist Garrie van Pinxteren (door Janine Abbring) keken minder dan 200 duizend mensen.
Dat najaar trok de NPO aan de bel, zegt Klaassen. ‘Ze maakten duidelijk dat er dingen moesten veranderen.’ De NPO, zegt hij, was ontevreden over de kijkcijfers, de presentatoren, de gasten, het decor. Klaassen: ‘Je hoefde geen extreem goede verstaander te zijn om te concluderen dat het programma gevaar liep.’
Volgens redacteur Roos van Ees is de impact van Zomergasten ‘veel breder’ dan alleen de lineaire kijkcijfers suggereren. ‘Als een schrijver bij ons te gast is geweest, merk je dat meteen aan de boekverkoop. Bij jullie bij de Volkskrant behoren recensies steevast tot de best gelezen stukken van de dag. En wetenschappers als Beatrice de Graaf, Robbert Dijkgraaf en Marleen Stikker werden na optredens bij ons bekende gezichten.’
Volgens de Mediawet gaat niet de NPO, maar de omroep over de inhoud van programma’s. Maar door zich zo kritisch uit te laten over bijvoorbeeld de presentator van Zomergasten oefende de NPO toch invloed uit. ‘Uiteindelijk bepaalt de NPO of je een plekje in het uitzendschema krijgt’, zegt Klaassen. ‘Dus luister je wel.’
Het roer ging om. De grote, kille studio in het Muziekgebouw aan het IJ werd verruild voor een kleinere ruimte in Amsterdam-Noord. Met de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema en de schrijvers Herman Koch en Özcan Akyol kwamen er meer ‘tentpalen’, zoals Zomergasten-redacteuren gasten noemen die een groter publiek trekken.
Én er kwam weer een vaste presentator. De redactie wilde graag werken met de Vlaamse schrijver Griet Op de Beeck, die in 2016 grote indruk had gemaakt als gast – #verliefdopgriet was toen op Twitter een populaire hashtag. Na een succesvolle screentest kreeg ze de baan.
De keuze voor Op de Beeck was geen doorslaand succes. Presentatoren van Zomergasten zijn altijd mikpunt van kritiek, maar Op de Beeck kreeg zowel online als in de kranten wel erg veel over zich heen.
Op 14 oktober 2025, tijdens een bilateraal overleg met de leiding van de VPRO, was de NPO niet alleen kritisch op de presentator (die in het laatste seizoen wordt vervangen door Janine Abbring), maar ook op de kijkcijfers, zegt Klaassen. Met een gemiddelde van 300 duizend kijkers waren die maar een fractie hoger dan de 276 duizend van het jaar ervoor.
De NPO-leiding was niet alleen maar negatief. ‘Ze vonden de gasten goed en Femke Halsema en Herman Koch hadden veel kijkers getrokken’, zegt Klaassen. ‘Ik had het idee dat we de ruimte kregen om stap voor stap aanpassingen te blijven doen.’
Dus schrok hij toen hij de volgende maand van hoofdredacteur Sarah Sylbing hoorde over de bezuinigingsopdracht die de NPO had opgelegd aan de VPRO. In 2027 moest de VPRO 8,3 miljoen euro bezuinigen ten opzichte van 2026 (de omzet in 2025 bedroeg 59 miljoen euro).
In een persbericht schreef de VPRO dat de NPO als onderdeel van de bezuiniging ervoor heeft ‘gekozen om VPRO Zomergasten in zijn huidige vorm na 2026 niet meer voort te zetten’. Maar Zomergasten-redacteuren zeggen ook te hebben gehoord dat het stopzetten van Zomergasten uiteindelijk een besluit van de VPRO was.
Er was ruimte om te onderhandelen, zegt hoofdredacteur Sylbing, maar zo veel alternatieven waren er niet. ‘De VPRO heeft relatief weinig vaste, doorlopende programma’s en omdat sommige daarvan niet mochten worden geschrapt vanwege goede kijkcijfers, hadden we heel weinig keus.’
Dus ging de omroep akkoord met het voorstel om minder nieuwe programma’s en documentaires te maken én om twee vaste titels te schrappen: Vrije geluiden en Zomergasten.
Het schrappen van een seizoen Zomergasten van zes afleveringen levert een kleine miljoen euro op, zegt Tom Klaassen. Een uitzending van drie uur kost ongeveer 150 duizend euro. Ter vergelijking: een uur amusement op de publieke omroep kost gemiddeld 160 duizend euro, aldus de NPO in een eigen rapport.
In de media is veel gesproken over hoe duur de fragmenten zouden zijn, maar ook dat valt mee. Ja, de rechten van de fragmenten zijn steeds duurder geworden, zegt Barbara Kist, die daarover al zo’n 25 jaar onderhandelt. ‘In 2020 wilde een gast een fragment uit een documentaire over 11 september. Maar CNN vroeg daarvoor 15 duizend dollar per minuut. Nou, dat doen we dan dus niet.’ Qua fragmenten is Zomergasten low budget, zegt Kist. Aan de gemiddeld dertien fragmenten per uitzending geeft het programma in totaal zo’n 15 duizend euro uit.
De fragmenten zitten Zomergasten wel op een andere manier dwars, zegt adjunct-hoofdredacteur Klaassen. ‘De NPO wil dat alle programma’s opNPO Start lang zijn terug te kijken. Maar Zomergasten is slechts drie weken terug te kijken omdat we die licenties alleen voor die periode hebben. Anders zou het onbetaalbaar worden.’
De NPO was kritisch op allerlei aspecten van Zomergasten, zegt Klaassen. ‘We hadden wel met ons volle gewicht tegen het voorstel van de NPO kunnen ingaan door een ander programma op te offeren, maar dan hadden we volgend jaar nog steeds het risico gelopen dat de NPO Zomergasten zou stoppen, bijvoorbeeld omdat het niet langer in het zenderprofiel past.’
Onder anderen oud-presentator Wilfried de Jong zei in de Volkskrant verbaasd te zijn dat de VPRO zich niet publiekelijk heeft uitgesproken over het stoppen van het programma.
‘Achteraf denk ik wel dat we duidelijker hadden moeten zeggen hoe erg we dit bij de VPRO vinden’, zegt Klaassen. ‘Maar we waren bang voor de reactie dat ze in Hilversum op hun luie krent gemeenschapsgeld zitten te verbrassen en dat ze, als ze eens iets moeten opgeven, komen janken. Dat is toch een beetje de sfeer die er rond de publieke omroep hangt.’
De VPRO praat met de NPO over een vervolg op Zomergasten, zegt Klaassen, al bevinden de gesprekken zich nog in een vroeg stadium.
‘Ik denk dat we iets heel bijzonders kwijtraken’, zegt redacteur Roos van Ees. ‘Ook omdat de aandachtsspanne van mensen steeds korter wordt.’ Historicus Yuval Noah Harari vertelde Tom Klaassen dat zijn interview in Wintergasten, de internationale – inmiddels eveneens gestopte – versie van Zomergasten, een van de leukste interviews was die hij ooit had gedaan. Van Ees: ‘En als ik in de Verenigde Staten vertel dat we een live interviewprogramma hebben dat drie uur duurt, zonder reclameonderbrekingen, zijn ze echt jaloers. Wow, zeggen ze, dat dat bestaat.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant