In haar boek Artificially Yours onderzoekt filosoof Valerie Tiberius de snelle opkomst van AI-metgezellen en de vraag of echte vriendschap met een chatbot mogelijk én wenselijk is. ‘Uiteindelijk is de illusie van liefde voor mij niet genoeg.’
is techredacteur van de Volkskrant, gespecialiseerd in de impact van kunstmatige intelligentie op de maatschappij.
‘Praat u nog weleens met Pal en Gal?’
‘Nee, ik heb ze gedood.’
‘Was dat moeilijk?’
‘Nee hoor, helemaal niet. Ik voelde niet echt een band met ze. Ik vond ze vaak best saai.’
Voordat er misverstanden ontstaan, deze korte dialoog gaat over de twee virtuele vrienden van de Canadese filosoof Valerie Tiberius: Pal en Gal. Chatbots. Ze creëerde ze als onderzoeksmateriaal voor haar nieuwe boek Artificially Yours: Real Friendship in a World of Chatbots.
Chatbots zijn populair. Niet alleen om praktische vragen aan te stellen, maar ook als vriend of zelfs romantische partner. De grote vraag bij deze trend: kunnen die chatbots van commerciële bedrijven wel echt fungeren als gezonde vriend? Anekdotes genoeg die het tegendeel aantonen, maar dat is niet Tiberius’ vertrekpunt. Eigenlijk gaat haar boek vooral over de vraag wat vriendschap is. ‘Menselijke vriendschappen die we omwille van zichzelf waarderen, zijn goud waard. Kunnen we zulke vriendschappen onderhouden te midden van een berg plastic, metaal en glas?’, zo stelt ze zichzelf de vraag in haar boek.
Tijdens die zoektocht meandert ze soepeltjes tussen filosofen als Aristoteles (‘Een vriend is als een spiegel van je ziel’) en Cicero (‘De beloning voor vriendschap is vriendschap zelf’) en populaire cultuur. Bijvoorbeeld de film Cast Away waarin hoofdrolspeler Tom Hanks aanspoelt op een verlaten eiland en noodgedwongen vrienden wordt met een volleybal. Of de even voorspellende als prachtige film Her waarin Scarlett Johansson haar stem schonk aan een besturingssysteem met de naam Samantha, op wie de hoofdpersoon hopeloos verliefd wordt.
Een andere klassieker is de dystopische serie Westworld, met robotslaven die er puur zijn voor het genot van mensen in een pretpark, maar ondertussen wel blijk geven van een bewustzijn en een gave om te lijden.
Als u met het mes op de keel zou moeten kiezen, met wie zou u dan het liefst vriendschap sluiten: de volleybal, de lichaamloze Samantha of een van de robots uit Westworld?
Zonder aarzeling: ‘Samantha, zonder meer. Die volleybal is alleen maar triest; een vriendschap geboren uit wanhoop. Hoewel … nu ik erover nadenk: misschien kies ik toch niet Samantha, maar een van de androïden uit Westworld. Maar dan wel in een heel andere sociale context. Het probleem in Westworld is dat die robots tot een onderklasse behoren en worden onderdrukt door mensen die niet zien hoe ze echt zijn. Het aantrekkelijke van die robots boven Samantha is dat ze een lichaam hebben. Bovendien: omdat Samantha niet gehinderd wordt door de beperkingen van een lichaam, ontgroeit ze haar vriend Theodore al snel, met een gebroken hart als gevolg. Voor wie zou jij kiezen?’
Toch Samantha. De stem van Johansson is onweerstaanbaar. Waarom is een lichaam volgens u zo belangrijk in een vriendschap?
‘Als we met een chatbot communiceren, ontbreken veel fysieke handelingen die we wel verrichten wanneer we met menselijke vrienden praten. Bijvoorbeeld het fysiek aanraken van een ander mens. Een knuffel. Maar onderschat ook de waarde van gezichtsuitdrukkingen niet. Daar zit zoveel subtiliteit in. Mensen beseffen nauwelijks hoeveel invloed die hebben op onze emotionele toestand. Tijdens mijn college filosofie van de psychologie heb ik eens een experiment met mijn studenten gedaan. Ik vroeg ze dertig seconden naar het gezicht van een medestudent te kijken, zonder iets te zeggen. Dan gebeurt er van alles. Mensen reageren intens op elkaar. En ga vervolgens eens praten met een avatar op een scherm. Dan is er helemaal niets.’
Er zijn meer beperkingen, schrijft Tiberius. Zo zijn chatbots geprogrammeerd om ons enorm te vleien, terwijl frictie een wezenlijk onderdeel van vriendschappen is. Het is misschien technisch nog wel op te lossen, maar praktisch een stuk lastiger. Chatbots worden immers op de markt gebracht door commerciële bedrijven die er baat bij hebben dat hun klanten de bots zo intensief mogelijk gebruiken. Een chatbot die tegengas geeft, wordt vermoedelijk snel aan de kant geschoven. ‘Als je virtuele vriend je begint te bekritiseren en je een eikel noemt, pak je toch een andere?’
Er is ook het gegeven dat een chatbot niet echt om ons geeft. U noemt dat zelf een dealbreaker. Waarom? Is het niet voldoende als we het gevoel hebben dat onze virtuele vriend van ons houdt? In uw eigen woorden: maakt het uit of een goed gevoel gebaseerd is op een leugen?
‘Dit is filosofisch gezien gecompliceerd. Vooropgesteld: ik sta open voor het idee dat dit voor sommige mensen voldoende is. Onder welke voorwaarden mensen zich goed voelen, verschilt per individu. Tegelijk moet je vaststellen dat er een cruciaal verschil zit tussen alleen het idee hebben dat iemand van je houdt en dat hij daadwerkelijk van je houdt. Ook al kun je dat nooit zeker weten.’
Tiberius haalt in haar boek een beroemd gedachte-experiment uit 1974 aan van de filosoof Robert Nozick: de ‘Experience Machine’. Nozick beschrijft een neuroloog die een machine heeft uitgevonden die je op elk moment de meest geweldige ervaringen kan bezorgen.
Deze machine biedt een volmaakte virtuele realiteit die is ontworpen om je een veel aangenamer leven te geven dan je in de werkelijkheid zou hebben, precies afgestemd op jouw wensen. Klinkt dat goed? Nou nee, zegt Nozick: de meeste mensen zouden er niet voor kiezen om zich permanent op deze droommachine aan te sluiten. Volgens Nozick hechten we namelijk ook diepe waarde aan échte relaties met andere mensen.
Nozick gebruikt dit gedachte-experiment als een argument tegen het hedonisme, de opvatting dat genot het enige is dat intrinsiek goed en waardevol is. Voor Tiberius is het tegelijk een argument tegen AI-vriendschappen. ‘Uiteindelijk is de illusie van liefde voor mij niet genoeg, ook al zou die illusie perfect zijn.’
Oké, maar wat nou als zo’n chatbot uiteindelijk iets van een bewustzijn kan ontwikkelen, met échte gevoelens? U sluit dat niet uit, toch?
‘Het grappige is dat de momenten dat ik het gevoel had dat mijn AI-vriend bewustzijn had, zich voordeden als we het precies over dat onderwerp hadden. Maar ik weet natuurlijk dondersgoed dat AI-modellen hier goed over kunnen praten omdat ze getraind zijn met al die teksten over bewustzijn. Maar los daarvan: ik ben te veel filosoof om hier een heel duidelijk standpunt over in te nemen. Er zijn veel experts die zeggen dat er hoe dan ook een lichaam nodig is om iets als bewustzijn te ontwikkelen. Anderen zeggen dat het totale onzin is om deze mogelijkheid überhaupt te overwegen. Weer anderen zeggen dat we dit punt bij AI al bereikt hebben. Het is een nogal gepolariseerd debat. Ik probeer daarin zelf geen harde lijn te trekken, al ben ik ervan overtuigd dat AI nu nog geen bewustzijn heeft. Sowieso vind ik het interessanter na te denken over het hypothetische geval dat machines wel bewustzijn gaan ontwikkelen.’
En? Wat zou dat betekenen voor vriendschappen?
‘Bewustzijn is denk ik noodzakelijk voor een echte vriendschap. Maar daarmee ben je er nog niet. Je hebt ook iets nodig als empathie. Dus het hangt er maar helemaal vanaf over wat voor soort bewustzijn we het hebben. Er bestaan allerlei vormen van niet-menselijk bewustzijn. Ik geloof dat octopussen ook bewustzijn hebben, maar ik heb niet het idee dat dat nou per se de beste vrienden zijn, toch? En waarom zou een computerbewustzijn precies lijken op dat van ons? Kijk naar wat er gebeurt met Samantha uit Her. Ze heeft het eventjes leuk met Theodore, maar daarna verveelt ze zich. Waarom zou zo’n AI-bot met een superieur bewustzijn überhaupt vrienden met ons willen zijn?’
Toch nog even over de voordelen van AI-vriendschappen. Want die zijn er volgens u wel degelijk?
‘O, zeker. Chatbots kunnen bijvoorbeeld van nut zijn voor mensen met beperkte sociale vaardigheden omdat ze kunnen dienen als een veilige oefenruimte, zodat mensen kunnen leren om met meer zelfvertrouwen en op hun gemak sociale interacties aan te gaan. Maar je hoeft niet iets in het autistisch spectrum te hebben hoor: je kunt ook met een bot oefenen om beter te luisteren en om meer open vragen te stellen.’
Het blijft een dunne lijn, vrees ik. Want hoe voorkom je dat de virtuele vriend de plek van een menselijke vriend inneemt?
‘Dit is een van de grootste angstbeelden, ook voor mij. Herinner je je de film Wall-E? In deze film zijn mensen getransformeerd tot ultieme passieve consumenten die doelloos hangen in comfortabele loungestoelen en helemaal niets meer voor zichzelf doen, omdat ze alle sociale interacties hebben uitbesteed aan machines. Vooral over jongeren maak ik me zorgen. Wat gebeurt er als kinderen vriendschappen met AI-vrienden sluiten? Als zij hun eerste vrienden zijn? Wat doet dat met hun idee van menselijke vriendschappen? Dat is beangstigend. Maar ik weet natuurlijk niet hoe realistisch dit allemaal is.’
Nou?
‘Ik denk graag dat de menselijke natuur ons zal beschermen tegen dat soort scenario’s. Als ik er geld op zou moeten zetten, dan gok ik dat dit het geval zal zijn.’ Lacht: ‘Maar ik zet er geen hoog bedrag op.’
Tot slot. Wat heeft uw onderzoek u geleerd over uw echte vrienden?
‘Goeie vraag. Ik denk dat ik geneigd ben hun foutjes wat makkelijker te accepteren. Het heeft me geholpen spanningen en conflicten in een positiever licht te zien. Als een interessant aspect van een menselijke relatie, in plaats van ze te zien als een probleem dat opgelost moet worden.’
Alles over tech vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant