Fabian Hoffmann | Rakettenexpert In de jaren tachtig hadden alleen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten de beschikking over raketsystemen. Nu kun je voor vijfduizend dollar een ministraalmotor bestellen bij Taiwanese of Chinese leveranciers, weet Fabian Hoffmann. „In theorie zou ik daarmee een kruisraket kunnen bouwen.”
Duitse rakettenexpert Fabian Hoffmann.
Toen Fabian Hoffmann zich in 2019 na zijn bachelor in Groningen ging specialiseren in militaire rakettechnologie, waren er in Europa misschien een handjevol specialisten op dit gebied, die vooral praatten met elkaar. Nu lijkt het alsof iederéén het over zijn vakgebied wil hebben en moet de jonge Duitser, senior onderzoeker aan het Noorse Instituut voor Defensie Studies, bijna dagelijks de internationale pers te woord staan over missiles – het Engelse woord dat zowel ballistische raketten als kruisvluchtwapens beschrijft.
Missiles zijn een hot topic. Behalve drones zetten strijdende partijen in oorlogen overal ter wereld talloze raketten in: in Israël, rond de Rode Zee en in de Perzische Golf, en natuurlijk in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. Met de toenemende dreiging van raketten heeft ook de aandacht voor luchtafweer een exponentiële vlucht genomen. „Het voelt alsof er om de week ergens in Europa een nieuwe raket-startup uit de grond wordt gestampt”, zegt Hoffmann op de redactie van NRC in Den Haag, een stad waar hij vanwege zijn Nederlandse partner veel tijd doorbrengt. „Er is een enorme gekte ontstaan.”
„Ja, ik denk van wel. Niet dat er sprake is van nieuwe technologieën die plotseling tot volledig nieuwe systemen leiden; het is meer een geleidelijk rijpingsproces geweest in de afgelopen veertig jaar, met steeds efficiëntere explosieven, betere motoren en nauwkeuriger sensoren. Maar nu is er een drempel overschreden: raketten zijn heel breed beschikbaar én ze zijn heel erg dodelijk. In de jaren tachtig was de beschikbaarheid van raketsystemen eigenlijk beperkt tot de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Maar vooral de laatste vijf jaar zien we een exponentiële verspreiding, puur vanwege de oorlog in Oekraïne. Iedereen kan zien hoe cruciaal raketten zijn in moderne oorlogvoering.”
„In Europa zeker. Met Linde Desmaele van de Universiteit Leiden doe ik onderzoek naar alle aanbestedingscontracten die Europese staten hebben afgesloten voor langeafstandswapens tussen 1992 en 2026. Dat zijn er in totaal 91, verspreid over achttien landen. Ongeveer de helft van die contracten is sinds 2022 geplaatst. In de jaren 2000 en 2010 gebeurde er eigenlijk niets, en dan die enorme piek die begint in 2022. Dat komt echt door de oorlog in Oekraïne.”
„De ontwikkeling van de turbostraalmotor is een mooi voorbeeld. Straalmotoren bestaan al sinds het midden van de jaren zeventig, we weten hoe ze werken en we kennen het proces om ze te verkleinen, zodat ze in een raket passen. Verschillende Europese bedrijven maken die kleine turbostraalmotoren voor modelvliegtuigen. Die hoorden bij de eerste bedrijven die de motoren ook gingen gebruiken voor militaire doeleinden, voor Oekraïne. Inmiddels kun je ook online een ministraalmotor bestellen, bij Taiwanese of Chinese leveranciers. Die kosten zo’n vijfduizend dollar. Dat is een flink bedrag, maar daarvoor kan ik een ministraalmotor naar mijn huis laten sturen. En in theorie zou ik daarmee een kruisraket kunnen bouwen. Zonder springkop, tenzij je ook de explosieven hebt.”
„Nee, die goedkope motoren zijn niet geoptimaliseerd voor militaire toepassingen. Een Tomahawk-kruisvluchtwapen [van ongeveer twee miljoen dollar] wil je jarenlang in de opslag kunnen bewaren, en hij moet heel betrouwbaar zijn in het gebruik. Die garantie heb ik niet als ik mijn Taiwanese turbojet bestel. Maar in de oorlog in Oekraïne maakt het niet zoveel uit als een wapen een houdbaarheidsdatum van zes maanden heeft, want ik gebruik ze binnen veertien dagen. En als de motor in 10 procent van de gevallen uitvalt, is dat óók geen onoverkomelijk probleem. Intussen kost een kruisvluchtwapen als de Ruta Block II van Destinus uit Hengelo geen twee miljoen, maar hooguit 350.000 dollar.”
Oekraïense militairen vuren raketten af van een HIMARS-systeem op Russische troepen, nabij de frontlinie in de regio Donetsk. Foto genomen met een mobiele telefoon.
„Voor de verdediging tegen ballistische raketten heb je zeer geavanceerde technologie nodig. De Verenigde Staten werken hier al decennia aan. Tot zeker 2016 zagen sommigen het Patriot-luchtafweersysteem als een enorme mislukking, omdat het de ballistische raketten van de Houthi’s niet feilloos kon onderscheppen. Sommige analisten vonden zelfs dat het Patriotprogramma moest worden stopgezet, want het zou nooit werken.
Een ballistische raket neerhalen met een onderscheppingsraket is alsof je een kogel wilt onderscheppen met een kogel. Eigenlijk is het nog veel moeilijker, want de projectielen komen sneller op elkaar af dan kogels uit een geweer. En moderne raketten vliegen niet louter in een ballistische baan, ze kunnen ook nog manoeuvreren. Toch is het de Amerikanen en anderen gelukt om ballistische raketten neer te halen.
Het probleem is dat het zeer complexe technologie betreft, die heel veel geld kost. En Patriots hebben geen succesratio van 100 procent. Dat zien we nu in Oekraïne: ze hebben veel te weinig Patriot-raketten, en zelfs waar ze die interceptors wél hebben, is het percentage treffers niet 100. De Amerikaanse doctrine is om per inkomende ballistische raket drie Patriots af te vuren. Daarmee kost het bij elkaar zo’n 21 miljoen dollar om één ballistische raket neer te halen.”
„Ja, maar eigenlijk was het nog erger, omdat de landen rond de Golf hun Patriotsystemen op ‘automatisch vuren’ hadden ingesteld. Dan zegt het lanceringssysteem gewoon: launch, launch, launch. Ze lanceerden soms zeven interceptors om één ballistische raket neer te halen. Dat kost dan ongeveer 50 miljoen dollar.”
„Ja, absoluut. Oekraïne heeft op dit moment niet eens genoeg interceptoren om één Patriotraket af te vuren op een inkomende ballistische raket. Als je het heel ruim inschat, haalt een Patriot-interceptor 70 procent van de ballistische raketten neer, maar 50 tot 60 procent lijkt realistischer. Oekraïne heeft voor veel inkomende raketten helemaal geen interceptoren. Die slaan dus gewoon in. Dat is het probleem met luchtverdediging tegen ballistische raketten: het aantal interceptoren waarover Oekraïne kan beschikken is nooit genoeg voor het aantal ballistische raketten dat Rusland kan produceren.”
„Dat klopt. Maar we weten ook dat de Russen hun ballistische raketten zeer effectief hebben ingezet om de Oekraïense industrie aan te vallen.”
„We lezen er niet over, maar soms, als je hoort of leest over een raket die niet onderschept is en geen appartementencomplex heeft geraakt, volgt er een complete stilte. Geen informatie. Daaruit kun je concluderen dat er iets belangrijks in de defensie-industrie kan zijn geraakt. De Russen zijn heel succesvol geweest.”
„Via persoonlijke contacten in Oekraïne. En er zijn enkele openlijke interviews met Oekraïense generaals die hierover hebben gesproken. Er is zelfs één Oekraïense generaal die heeft gezegd dat soms appartementencomplexen worden geraakt, maar dat het daadwerkelijke doelwit in de buurt lag, een industriële faciliteit.”
„Waarschijnlijk niet altijd. Natuurlijk is er een strategie van terreur, daar wijst de omvang van de aanvallen op puur civiele doelen op. Maar er zijn ook omstandigheden waarin Rusland probeert een industriële faciliteit te raken, maar dat hun inlichtingendiensten het verkeerde gebouw hebben geïdentificeerd. Dan komt het ook voor dat de raket het doel niet raakt, maar ergens anders inslaat. Ook in Kyiv zijn er industriële doelen vlakbij civiele accommodaties, omdat Oekraïne probeert te spreiden.”
„Ja. Je weet dat Oekraïne al sinds 2022 zegt dat ze heel dicht bij het inzetten van een eigen ballistische raket zijn. Maar die raket is er nog niet. En één reden daarvoor is dat Rusland zeer succesvol heeft weten te voorkomen dat de Oekraïense industrie zo’n ballistische raket kan produceren.”
„Veel steden in Oekraïne worden niet verdedigd door Patriots, vooral omdat er veel luchtafweer rond Kyiv staat, met goede reden. Maar er worden ook plekken verdedigd waarvan we niet precies weten waarom dat gebeurt. Waarschijnlijk omdat ze onderdeel zijn van een cruciale toeleveringsketen voor de wapenindustrie. Dat is de vreselijke logica van oorlog: je moet keuzes maken waar je je luchtverdediging inzet. Het is een tragedie als er een appartementencomplex wordt geraakt, maar het heeft minder direct effect op de oorlog dan wanneer een belangrijke industriële faciliteit wordt uitgeschakeld. Historisch gezien weten we dat terreurbombardementen op burgers een ongelooflijk ineffectieve strategie zijn. Het werkt zelfs contraproductief: het verhardt de gevoelens van de mensen die worden aangevallen.”
„Die aanvallen op burgerdoelen geven ook een beetje de hulpeloosheid aan Russische kant aan. Ze willen hun raketten waarschijnlijk inzetten tegen relevantere doelen, maar veel doelen zijn onvindbaar. Veel van de wapenindustrie is ondergronds gegaan. Rusland wil de druk erop houden, en dit is een van de weinige drukpunten die ze nog hebben. Vooral met ballistische raketten, waarmee Poetin naar believen schade kan aanrichten in Oekraïne.”
Een militair van de 148e Onafhankelijke Artilleriebrigade Zjytomyr van de Oekraïense strijdkrachten speurt de lucht af naar Russische gevechtsdrones.
„Eigenlijk is er een structurele onbalans. Ik denk dat langeafstandsdrones een beheersbare dreiging zijn, omdat we op een punt zullen komen waar het verdedigende land meer en goedkopere onderscheppingsdrones- of raketten kan produceren dan de aanvaller langeafstandsdrones kan lanceren. Het zal ook duurder zijn voor de aanvaller. Het betekent niet dat je je tegen alles kunt verdedigen, maar je kunt wel een groot deel neerhalen, zoals Oekraïne deed met 96 procent van de inkomende drones. Hetzelfde geldt grosso modo voor kruisvluchtwapens. Maar ballistische raketten zijn een ander verhaal.”
„SAMPT/T is een raar geval, ze zouden eigenlijk beter moeten presteren. Ze schijnen één gelukstreffer te hebben gehad tegen een ballistische raket, maar meer heb ik er niet over gehoord.”
„Dat is dus niet erg waarschijnlijk, in elk geval niet op korte termijn. Het heeft tientallen jaren gekost om de Patriot te ontwikkelen. En natuurlijk gaan de technologische ontwikkelingen nu sneller, maar luchtafweer tegen ballistische raketten blijft de ‘Champions League van de rakettechnologie’. The last frontier.”
„De toekomst die we tegemoet gaan is niet per se stabiel. In de Koude Oorlog was er grote zorg over de uitbreiding van de nucleaire arsenalen. Daardoor zou de prikkel om als eerste aan te vallen worden vergroot, want degene die moet reageren is enorm in het nadeel. Die dynamiek kun je nu vertalen naar het conventionele domein. Zowel Rusland als de NAVO hebben de mogelijkheid om aanzienlijke raketvoorraden op te bouwen, dus dan heb je twee conventionele raketarsenalen die op elkaar gericht zijn – en je wilt niet degene zijn die als tweede schiet.”
„Precies. Omdat je luchtverdediging niet voldoende werkt, kun je de raketaanval van je tegenstander niet voorkomen. Het beste wat je kunt doen is terugslaan. Natuurlijk is de schade die je aanricht met conventionele wapens nog steeds veel lager dan met kernwapens, maar met de nieuwste technologieën worden de conventionele wapens steeds dodelijker. Door efficiëntere chemische formules levert 50 kilo springstof tegenwoordig een zwaardere explosie op dan vroeger. En sommige raketten zijn geoptimaliseerd om echt diep in een doelwit te penetreren. Daarom wilde Oekraïne zo graag de Duitse Taurus-raket hebben, die zich door verschillende lagen gewapend beton kan boren voordat hij explodeert. Dan richt je meer schade aan.”
„En daarnaast spreken we van enorme aantallen conventionele raketten. Estland bestelde onlangs ongeveer tweehonderd ATACMS [de Amerikaanse ballistische raket die Oekraïne wél kreeg, red.] met een bereik van driehonderd kilometer. Ik ben er vrij zeker van dat Estland ook nog bestellingen zal plaatsen voor een goedkoop kruisraketsysteem, misschien van Destinus of een andere fabrikant. En dan niet tweehonderd systemen, maar tweeduizend. Met een bereik van zevenhonderd of duizend kilometer. Daarmee kan een klein land dat aan Rusland grenst binnen enkele uren na het uitbreken van een oorlog in potentie vernietigende vergeldingsaanvallen uitvoeren op Sint-Petersburg en Moskou.”
„In theorie. Een van de redenen waarom de Verenigde Staten tijdens de Koude Oorlog massaal investeerden in tactische [kleine, red.] kernwapens is niet per se omdat ze dachten dat die een crisissituatie zouden stabiliseren, maar omdat ze hoopten dat dit de Sovjets zou ontmoedigen de confrontatie te zoeken, een crisis uit te lokken. Volgens dezelfde logica kunnen deze enorme raketarsenalen de politieke stabiliteit versterken; in potentie kunnen ze het te gevaarlijk maken om een conflict te beginnen. Als er toch een conflict uitbreekt, kunnen ze het natuurlijk veel explosiever maken en ervoor zorgen dat het sneller escaleert.”
„Ik denk dat deze proliferatie zal plaatsvinden, dat gaan we niet tegenhouden. Dit is de toekomst. Omdat de structurele dynamiek van raketverdediging is zoals die is: aanvallen is de betere optie. Dit hebben we proberen te negeren, in het begin van de oorlog in Oekraïne. In 2022 en 2023, toen Duitsland, Nederland en veel andere Europese landen zich in feite volledig op de raketverdediging richtten. Maar op dit moment heeft iedereen begrepen dat dit niet gaat werken.”
„Nee, zeker niet.”
„Ik heb geen duidelijke mening over het drone versus tank-debat, maar ik weet zeker dat de langeafstandsdrone de zware kruisraket of de F-35 niet zal vervangen. Ze hebben allemaal een eigen functie.”
„Natuurlijk, maar er zijn dingen die ik niet met een ballistische raket kan doen en die ik wel kan uitvoeren met een F-35. Ik zou langeafstandsdrones willen hebben om de vijandelijke luchtafweer te verzadigen, ik zou ballistische raketten willen hebben om een hoge snelheids- en hoog-effectief wapen te hebben dat ik snel kan lanceren. Maar ik heb de F-35 nodig om in mijn eigen luchtruim te patrouilleren, om air launched-wapens af te vuren en om het vijandelijke luchtruim binnen te kunnen dringen. En het afwerpen van een paar bommen met een F-35 kan heel erg kosteneffectief zijn.”
Fabian Hoffmann (1996) studeerde internationale betrekkingen in Groningen en oorlogsstudies aan King’s College in Londen. Hij is senior onderzoeker aan het Noorse Instituut voor Defensiestudies, gespecialiseerd in rakettechnologie en nucleaire strategie. Verder is Hoffmann analist voor het Trans-Atlantische Defensie- en Veiligheidsprogramma bij het Center for European Policy Analysis (CEPA), en schrijver van de Substack-nieuwsbrief Missile Matters.