In deze postuum verschenen bundeling, geschreven tussen 1991 en begin 1994, wordt Jarman steeds zieker, terwijl hij hard doorwerkt aan zijn films, filmfestivals bezoekt, vrienden ontmoet en zijn tuin aan de Engelse zuidkust onderhoudt. Leven en dood, naast elkaar.
Twee jaar geleden verscheen bij Das Mag de Nederlandse vertaling van de bekendste dagboeken van de Britse filmmaker en kunstenaar Derek Jarman, Moderne natuur. Een cultboek over de tuin rond zijn huis, Prospect Cottage, leven met hiv en de Britse homosubcultuur.
In Glimlach in slow motion lezen we over zijn laatste jaren, van 1991 tot begin 1994, kort voordat Jarman op 52-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van aids. In deze postuum verschenen bundeling wordt Jarman steeds zieker, terwijl hij hard doorwerkt aan zijn films Edward II (1991), Wittgenstein (1993) en Blue (1993), filmfestivals bezoekt, vrienden ontmoet en zijn tuin aan de Engelse zuidkust onderhoudt.
Nieuwjaarsdag 1993: ‘[d]at waren mijn twee telefoontjes die het nieuwe jaar inluidden, waarschijnlijk mijn laatste, want mijn krachten nemen af.’
Een onjuiste voorspelling, blijkt: precies een jaar later schrijft hij over vrienden die langs zijn geweest en het succes van een toneelversie van Modern Nature in Brussel.
En op 31 januari 1994, zijn laatste verjaardag, een kleine drie weken voor zijn overlijden: ‘Vuurwerk. HB (Jarmans levenspartner, red.) ware liefde.’
Op 2 april 1993 noteert Jarman een lijstje van zestien overleden vrienden, vergezeld van de opmerking: ‘En dan zijn er nog minstens zes terminaal, onder wie ik.’ Sommige medicijnen verergeren zijn situatie juist. Nu eens heeft hij jeuk, dan weer spruw of een oncontroleerbare wiebel in zijn been. Later in april overweegt Jarman zelfdoding, nadat hij heeft opgemerkt dat zijn handschrift ‘warriger’ is geworden en dat hij geen film meer zal maken, ‘geen boek meer schrijven’.
Meer dan in Moderne natuur gaan deze dagboeken over het leven met aids. Er is minder ruimte voor lange herinneringen aan zijn jeugd. De tuin rondom Prospect Cottage is volwassener, al blijft Jarman regelmatig kwekers in de buurt bezoeken om nieuwe planten aan te schaffen.
Andere zaken gaan door als vanouds: HB reist op en neer naar zijn andere leven in Newcastle (Jarman en hij hadden een relatie, maar waren niet exclusief) en Jarman bemoeit zich met de homobeweging. Hij verzet zich vooral tegen de assimilerende elementen daarin – zo moet Ian ‘Gandalf’ McKellen het ontgelden, omdat die koffie heeft gedronken met de conservatieve premier John Major.
Er is ook veel om van te smullen: zo vindt Jarman Tony Kushners bejubelde aidsepos Angels in America gedateerd en ongeloofwaardig, en schetst hij van Tilda Swinton een beeld als van een 19de-eeuwse avonturier – ze komt een keer lunchen ‘rechtstreeks vanaf een kameel in Oezbekistan’.
Voordat in 1996 medicatie op de markt komt die van een hiv-infectie een chronische aandoening maakt, is elk verhaal over aids een kroniek van een aangekondigde dood. Zo ook Glimlach in slow motion.
Jarman is open over zijn hiv-infectie en wil niet samenvallen met zijn ziekte. Je kunt zeggen dat zich dat uit in verzet en een zeker militantisme, maar ook dat Glimlach in slow motion barst van het leven. Soms uit zich dat in ‘grote’ momenten, zoals een reis naar de Verenigde Staten, niet lang voor Jarmans dood. Er zijn echter ook veel ‘kleinere’, meer alledaagse momenten waarop leven en dood naast elkaar bestaan.
Voor mij kwamen die twee dimensies bij elkaar in een klein zinnetje in een notitie van 10 augustus 1992, ergens halverwege het boek. Jarman is in Londen en heeft net het ziekenhuis verlaten na een medisch onderzoek: ‘Passanten in Oxford Street verdwijnen uit mijn gezichtsveld zodra ze langs me heen lopen.’
Aids hangt als een duisternis over het ziekenhuisbezoek en over de hele passage. Het is moeilijk die passanten niet te lezen als de veroordelende blik van buitenaf: als mogelijke dragers van vooroordelen, homofobie en als agressie verpakte angst waarmee mensen met aids te maken kregen. Door Jarmans beperkte zicht ziet hij ze allemaal maar kort.
Tegelijkertijd meen ik een soort lichtheid te bespeuren in deze passage: ze kunnen Jarman niet raken, al die mensen met hun meningen. Hij weet wie hij is.
Zoiets: leven en tevreden zijn met jezelf, je vrienden, wat je bereikt hebt in het leven.
‘Een van de problemen met hiv’, noteert Jarman diezelfde 10 augustus 1992 ook, ‘is het gevoel dat je aan je lot wordt overgelaten.’
Misschien is Glimlach in slow motion vooral zo overdonderend omdat het laat zien hoe Jarman en zijn vrienden voor elkaar zorgden. Hoe de gemeenschap zich door de tegenslagen van het lot heen worstelt, maar ook met enig succes de nieuwe omstandigheden bezeilt.
‘De Heath’, schrijft Jarman in juli 1991 over zijn geliefde Hampstead Heath, waar hij en zijn vrienden zo vaak anonieme seks zochten, ‘was het terrein van de homoseksuele gemeenschap en was rommelig en romantisch; nu, onder druk van het grote geld, heeft het een bankiersscheerbeurt gekregen. Een jongeman zei: ‘Ik wil dat u weet, meneer Jarman, dat ik dol op u ben, maar ik ga het niet met u doen.’’
Derek Jarman: Glimlach in slow motion – Dagboeken 1991-1994. Uit het Engels vertaald door Henny Corver en Nico Groen. Das Mag; 607 pagina’s; € 37,50.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant