De Netflix-documentaire Fyre: The Greatest Party That Never Happened (2019) gaat over een Amerikaanse ondernemer genaamd Billy McFarland die een hype creëert rondom een exclusief muziekfestival op een privé-eiland in de Bahama’s. Met behulp van Instagram-influencers verkoopt hij duizenden dure kaartjes. Maar wanneer de feestgangers op het eiland arriveren, blijken de beloofde luxe resorts vluchtelingententen te zijn; de wereldberoemde artiesten komen niet; de gastronomische verwennerij blijkt te zijn afgeschaald tot kleffe broodjes kaas. Er is helemaal geen feestje.
Ik moet vaak aan deze film denken, bijvoorbeeld deze week, toen de kranten schreven dat mijn stad Rotterdam een nieuw ‘achtste wereldwonder’ krijgt, een ‘icoon van wereldformaat’, ja, een ‘Eiffeltoren van de duurzaamheid’. Wat is het geval: een startup-investeerder, Don Ritzen, heeft een kleine hype gecreëerd rondom zijn droom voor een klimaattempel. Dit gebouw moet jaarlijks één miljoen pelgrims lokken. De toegangskaartjes kosten tot maximaal 45 euro. Daarvoor krijgen de toeristen een ‘immersieve, diepgevoelde ervaring’ die hen zal aanzetten tot ‘een circulaire en duurzame manier van leven en werken’. En zo zal de planeet zijn gered.
De bouw van de tempel kost een kwart miljard euro, opgehoest door nog te vinden investeerders. Beoogde locatie is een topperceel aan de oever van de Nieuwe Maas. Ondernemer Don Ritzen is geen Billy McFarland, geen charlatan, denk ik; maar zijn plan doet wel sterk aan Fyre Fest denken. Er is nog geen bouwtekening, geen geld, zelfs het perceel is onzeker; er zijn alleen slordige door AI gegenereerde plaatjes van een winnend ontwerp. Een vakjury met kenners als Carice van Houten ging voor ‘Rotterdam ROCKS!’ door architectenbureau MVRDV van sterarchitect Winy Maas. We zien op elkaar gestapelde betonnen ‘rotsen’. Sommigen vergelijken het ontwerp met de uitwerpselen van een hond. Ik houd het netjes op een hunebed. Het idee is dus dat bezoekers hier een soort spirituele ervaring krijgen, een bekering, waarna ze de rest van hun leven spenderen als bosmonnik.
Architectenbureau MVRDV is bekend van toeristenfuiken als de Markthal en het Depot, dus aanloop is verzekerd. Maar de vraag is of het ergens op slaat: toeristen van over de wereld naar Rotterdam laten vliegen om hier bekeerd te worden tot een beter leven. Jawel, zei de bedenker eerder tegen deze krant, hij had het berekend: stel dat een Japanner na een bezoek aan Rotterdam voortaan 5 procent duurzamer leeft, dan is de uitstoot van het vliegticket al gecompenseerd.
Op een steenworp van de beoogde tempel liggen de armste wijken van Nederland. Daar wonen de meest duurzame mensen van Nederland, want uitstoot is gecorreleerd aan inkomen (wij rijke mensen verbranden meer aardsappen). Deze mensen hebben geen moralistische immersieve ervaring nodig; wel een betaalbare woning. Maar het beleid van Rotterdam is om vooral huizen te bouwen die de huidige Rotterdammers niet kunnen betalen. Berucht is de Tweebosbuurt: de volksbuurt die gesloopt werd om plaats te maken voor duurdere huizen. Naast de beoogde klimaattempel komt ook zo’n dure woonwijk. Om die wijk te ontsluiten moet er een brug komen over de Nieuwe Maas. Daarvoor zou een groot deel van het enige natuurreservaat van de stad, de middeleeuwse Eschpolder, moeten worden weggebaggerd. Over de brug razen volgens behoudende schattingen miljoenen auto’s per jaar.
Vanaf het uitkijkplatform van de klimaattempel ziet de denkbeeldige klimaatpelgrim straks dus een vernietigde volkswijk en een vernietigd natuurgebied. Verder veel prime real estate met schaamgroen van sedum en mos op het dak. Op de rivier varen de kolenschepen onbekommerd door, de consument moet zijn leven verbeteren, niet de industrie, is de boodschap.
Ik heb berekend dat de kans aanzienlijk is dat de denkbeeldige toerist na zijn bezoek terugvliegt met een diep gevoel van fuck it, ik ga juist meer uitstoten, want in Rotterdam doen ze het ook.
Maar laten we positief blijven. Het bureau MVRDV specialiseerde zich recent in flops of projecten die niet doorgingen, zie de Groene kathedraal in Tilburg, de Marble Arch Mound in Londen of de Floriade van Almere. (Er lukten ook dingen wél, zoals Portlantis, een propagandagebouw voor de haven). Dus de vraag is of hun algengroene apenrots er komt (willen ze dat zelf wel, vroeg architectuurhistoricus Wouter Vanstiphout zich af).
Nu al worden de superlatieven afgeschaald. Eerst moest het gebouw één miljoen bezoekers trekken, inmiddels slechts honderdduizenden. Eerst was er een waterval, nu niet meer. Eerst groeiden er planten op de rots, nu alleen maar mos. Trek het lijntje door en je houdt slechts een AI-hallucinatie over.
Er is straks helemaal geen gebouw. Best visionair. Hierin moeten we Don Ritzen gelijk geven: het meest duurzame gebouw denkbaar is het luchtkasteel.