Oekraïne Politieke strijd is terug in Oekraïne en een medestander van het eerste uur dreigt nu een concurrent te worden van de president. De voedingsbodem voor onvrede is groot. „Wanneer er ultimatums worden gesteld, is dat het begin van een politieke oorlog.”
Demonstranten zwaaien met een Oekraïense vlag, houden spandoeken omhoog en scanderen leuzen tijdens een protest tegen het besluit van president Volodymyr Zelensky om minister van Defensie Mychajlo Fedorov te ontslaan.
Zo’n felle reactie had hij niet verwacht. Voor de derde keer sinds het uitbreken van de grootschalige oorlog wisselde de Oekraïense president Volodymyr Zelensky de regeringsploeg. Terwijl de vorige herschikkingen soepel verliepen en de ontslagen ministers hun lot accepteerden, lijkt de president met het ontslaan van de populaire minister van Defensie Mychajlo Fedorov een doos van pandora te hebben opengetrokken.
Nu leidt iedere kant die Zelensky opkijkt tot gezichtsverlies. Politieke strijd is terug in Oekraïne en een medestander van het eerste uur dreigt een concurrent te worden van de president.
Een aantal duizend demonstranten gingen in verschillende steden afgelopen week dagelijks de straat op voor vreedzaam maar vasthoudend protest. Terwijl dat in normale tijden zou gelden als gezonde vrijheid van meningsuiting, wekt het in het gehavende Oekraïne de vrees voor sociale onrust, die naar het leger kan overslaan.
De voedingsbodem voor onvrede is groot. Militairen staan al meer dan vier jaar onder maximale druk, en er is onvrede over de salarissen, gebrek aan aflossing of einde dienst, en veel kritiek op de mobilisatie.
En toen kwam de ruzie tussen de minister van Defensie en de legertop. Een ideeënstrijd, met decentralisatie en technologische ontwikkeling aan de ene kant, en het hiërarchische Befehl ist Befehl militaire conservatisme aan de andere kant. Een simplificatie van het probleem, die in de volksmond nog verder werd platgeslagen als een discussie ‘vóór drones of vóór artillerie’.
Hoe groot de angst voor onrust onder de troepen is, bleek ook uit werkbezoek aan het front van commandant Syrsky, één dag voor zijn ontslag, om duidelijk te maken dat „drones noodzakelijkerwijs als eerste worden ingezet”. Aan de zestigjarige generaal met Sovjet-opleiding kleefde de beeldvorming dat hij ’team artillerie’ zou zijn, en ‘niet met drones wilde vechten’. Van het imago kwam hij niet meer af, hij moest het stokje overdragen aan opvolger Mychajlo Drapaty.
Deze week zocht Zelensky naar een nieuwe regeringspositie voor oud-minister Fedorov. Een nieuwe positie zou de protesten kunnen doen verstommen en zou Fedorov neutraliseren, vermoedelijk ook vanuit de gedachte ‘je kunt je vijanden beter vanuit de tent naar buiten laten piesen dan van buiten naar binnen’. Zelensky rouleert vaker zijn ambtsdragers, zo blijven ze in het zicht en de baanzekerheid voorkomt wanhoopskeuzes waarbij informatie over de regering in oorlogstijd naar buiten zou kunnen komen.
Nadat hij hem al zijn oude baan als minister van Digitale Transformatie had aangeboden, bedacht Zelensky voor Fedorov zelfs een geheel nieuwe positie: vicepremier voor militaire innovaties. Veel mensen zouden die titel op een visitekaartje gretig accepteren, maar donderdagavond zette Fedorov de situatie verder op scherp en weigerde. Hij verklaarde: „Ik accepteer geen enkele andere positie dan die van minister van Defensie.”
Dit klinkt als een ultimatum, zegt de prominente Oekraïense analist Volodymyr Fesenko, directeur van Penta centrum voor politicologie Kyiv. „De wet van de democratie stelt dat er compromissen gesloten moeten worden. Wanneer er ultimatums worden gesteld, is dat het begin van een politieke oorlog.”
Volgens Fedorov zijn er behalve de strijdkrachten maar drie posities in het land die nu de uitkomst van de oorlog bepalen: de president, de minister van Defensie, en de Commandant der Strijdkrachten. „Het gaat me niet om de titel of de status, het gaat me om het hebben van echte invloed op de uitkomst van de oorlog”, stelde Fedorov. Op de vraag of hij zijn eigen president hiermee niet publiekelijk afvalt, antwoordde zijn woordvoerder: „Mychajlo besloot het op deze manier te stellen na een week vol discussies.”
„Zelensky heeft nu verloren”, zegt Oleh Saakian, politiek analist van de denktank Nationaal Platform voor Veerkracht en Sociale cohesie telefonisch vanuit Kyiv. „Hij heeft feitelijk een ernstige crisis veroorzaakt die nu opgelost moet worden, met reputatieschade en het instorten van een deel van de managementprocessen als gevolg.” Het ontslag begrijpt Saakian ook niet: „Fedorov was een van zijn meest loyale mensen, een van de weinige bestuurders die hij zelf had aangewezen, ze hadden een vertrouwensband.”
Beide mannen kunnen naar elkaar kijken alsof zij degene waren die de ander groot heeft gemaakt: Fedorov was pas 28 en had een eigen bedrijf als online marketeer, toen hij in 2019 strateeg werd van de digitale verkiezingscampagne van Zelensky’s presidentschap. De media-campagne wordt gezien als een cruciaal onderdeel van zijn verkiezing. Fedorov werd nummer zes op de kieslijst tijdens de parlementsverkiezingen datzelfde jaar, en een maand later minister van Digitale Transformatie waar hij indruk maakte door de Oekraïense overheid op hoog niveau te digitaliseren.
Zolang de defensiepost niet definitief vervuld is, houdt Fedorov dus hoop op terugkeer. En tijdens deze crisis is erachter gekomen hoe machtig hij is.
Allereerst heeft hij een deel van het volk achter zich. Hij heeft een aantal procentpunten hoger waarderingscijfer dan Zelensky, en meer dan 70 procent van de bevolking keurt zijn ontslag af. Ook parlementariërs uit Zelensky’s eigen partij Dienaar van het Volk hebben nog geen bevredigend antwoord gekregen op de vraag waarom de minister het veld moest ruimen, waardoor Fedorov ook daar steun kan vinden.
De afgetreden Oekraïense minister van Defensie, Mychajlo Fedorov, tijdens een persconferentie na zijn ontslag eerder deze maand.
Met het uitblijven van een sluitende verklaring voor zijn vertrek, klinkt in Kyiv smalend het verwijt dat Zelensky gewoon jaloers was op de populariteit van zijn jonge succesvolle minister. Fedorov heeft het verhaal mee: voor zover bij het volk bekend heeft hij weinig misdaan – anders dan de Commandant der Strijdkrachten op de kast jagen met zijn snelle hervormingen. Maar die is ook al ontslagen. Overigens heeft Fedorov maar weinig tijd gehad voor een schandaal, hij bekleedde de positie pas sinds januari.
Kleine kanttekening: Fedorov is deels zelf bezig zijn succesverhaal te schrijven. Hij lijkt zijn ervaring als campagnestrateeg voor zichzelf in te zetten, en heeft een team dat vierkant achter hem staat. Hij liet afgelopen week zien stevige invloed te kunnen uitoefenen op het publieke debat, mede dankzij de steun van populaire bloggers zoals Serhii Sternenko – met 2,1 miljoen volgers op YouTube – die tevens sinds januari Fedorov adviseert.
Zelensky kan nu nog een aantal dingen doen. Heraanstelling was kort na het ontslag van het gehele kabinet nog geloofwaardig geweest, maar is nu riskant geworden. Door bekend te maken dat hij op zoek was naar andere posities in het kabinet, maakte Zelensky duidelijk dat hij van Fedorov afwilde. Hem nu opnieuw aanstellen zou de indruk geven dat een paar duizend mensen op straat zijn besluiten kunnen dicteren – wat een gevaarlijk precedent schept. Rusland kijkt mee, en kan het als kans zien om het land te destabiliseren. Bovendien zou het Fedorov oppermachtig maken – welke minister kan er nou beslissen over zijn eigen positie? „Het zou een nederlaag betekenen”, zegt politicoloog Fesenko.
Eenheid is er in Oekraïne over het feit dat de oorlog zo snel mogelijk beëindigd moet worden onder zo gunstig mogelijke, of simpelweg aanvaardbare voorwaarden. Over het hoe en wie is nu een strijd ontstaan.
„Als Zelensky en Fedorov geen compromis vinden, ontstaat er een politieke kloof tussen hen”, zegt Fesenko. „En dan hangt veel af van Fedorovs keuze: gaat hij de zakenwereld in of wordt hij de nieuwe oppositieleider?”
Maar de vraag is of Zelensky het aandurft Fedorov buiten zijn invloedssfeer te laten. Hij kan hem niet dwingen een positie aan te nemen. Maar een terugkeer naar het bedrijfsleven lijkt voor Fedorov, die zijn krachten pas net heeft ontdekt, nog niet waarschijnlijk.