Oorlog Midden-Oosten Niet alleen in de Straat van Hormuz, ook in de zeestraat Bab al-Mandeb aan de andere kant van het Arabische schiereiland komt het scheepvaartverkeer onder druk te staan. Dat is vooral voor de Golfstaten potentieel desastreus. Zes vragen en antwoorden over de zeeblokkade door de Houthi’s.
Houthi-rebellen houden de wacht bij een protest tegen Saoedi-Arabië in de Jemenitische hoofdstad Sanaa vorige week.
Lange tijd bleven de Houthi’s aan de zijlijn van de oorlog in het Midden-Oosten, tot ze maandag een maritieme blokkade tegen Saoedische schepen aankondigden bij Bab al-Mandeb (‘Poort der Tranen’ in het Arabisch). Dat is een dertig kilometer smalle doorgang in de Rode Zee, tussen Jemen en Djibouti, waardoor schepen vanuit de Rode Zee naar Azië kunnen varen. Tot voor kort was deze zeestraat nog een belangrijk alternatief voor de door Iran geblokkeerde Straat van Hormuz, aan de andere kant van het Arabische schiereiland.
De Houthi’s, een sjiitische rebellengroepering in Jemen en een bondgenoot van Iran, maakten hun dreigement donderdag waar door twee Saoedische olietankers op de Rode Zee aan te vallen met ballistische raketten en drones. Al snel maakten meerdere tankers rechtsomkeert.
De zeeblokkade is volgens de Houthi’s specifiek gericht tegen Saoedi-Arabië. Beide partijen liggen overhoop met elkaar sinds 2015, toen de Houthi’s de Jemenitische regering verjoegen uit hoofdstad Sanaa en Saoedi-Arabië die verjaagde regering steunde. Sinds 2022 gold er een staakt-het-vuren.
Dat bestand begon te wankelen na de liquidatie van de Iraanse ayatollah Ali Khamenei eind februari bij de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran. Een vliegtuig met Houthi-functionarissen die begin deze maand Khamenei’s begrafenis in Teheran hadden bezocht, werd het doelwit van een Saoedische aanval op het Jemenitische vliegveld, waardoor het toestel moest uitwijken. De Houthi’s reageerden met een bombardement op een Saoedisch vliegveld. De zeeblokkade is een volgende escalatie in de strijd tussen de Houthi’s en de Saoediërs.
Het partnerschap tussen de Houthi’s en Iran werkt twee kanten op. De Houthi’s hebben zelf de ambitie om uit te groeien tot een volwaardige staatsmacht in Jemen. Iran steunt ze daarbij: met geld, training en geavanceerde wapens. Daardoor zijn de Houthi’s een veel sterkere militaire macht dan voorheen.
Dat de Houthi’s schepen kunnen aanvallen maakt ze nog interessanter voor Iran. Teheran wil ook invloed in de Rode Zee en die zelfs vergroten. Zo hoopt het land te kunnen voorkomen dat de Amerikaanse marine Iraanse olietankers onderschept die via de Rode Zee Amerikaanse sancties omzeilen. Een bondgenoot in de Houthi’s is dan welkom. Daarnaast kunnen deze strijdkrachten bovendien vanaf hun positie aan de Rode Zee, Iraanse rivalen als Saudi-Arabië en Israël rechtstreeks raken.
Zo’n 12 tot 15 procent van de wereldhandel gaat door deze zeestraat, waaronder 30 procent van het containerverkeer met landbouwproducten als granen en kunstmest, en grondstoffen als erts en metalen. Dagelijks gaat het om ongeveer zes miljoen vaten olie, waarvan twee derde Saoedische olie is, afkomstig uit de haven van Yanboe. De rest komt grotendeels uit Rusland, via het Suezkanaal.
Voor de oorlog tegen Iran gebruikten vooral de Russen Bab al-Mandeb om hun olie naar Azië te vervoeren. Na de sluiting van de Straat van Hormuz werd de doorgang ook voor Saoedi-Arabië een belangrijk alternatief. Normaal gaat 64 procent van de Saoedische olie via de Straat van Hormuz, de snellere route vanuit de olievelden in het oosten van het land. Nu is Saoedi-Arabië teruggevallen op de pijpleiding naar Yanboe.
Het zijn vooral Aziatische landen die de sluiting van Bab al-Mandeb voelen. Meer dan de helft van de ruwe olie die India importeert, komt bijvoorbeeld via deze zeestraat.
De Houthi’s gebruiken kleine boten, drones en raketten om op olietankers te vuren. Tijdens de Gaza-oorlog was de blokkade niet volledig: Russische en Chinese schepen kregen vrije doorgang. Toch namen veel rederijen geen risico meer, door te kiezen voor de omweg via Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika.
Het is vooralsnog onduidelijk of de blokkade beperkt blijft tot Saoedische schepen, of dat de Houthi’s, in lijn met de Iraanse strategie bij Hormuz, alle scheepvaart verstoren. In dat laatste geval zouden de Houthi’s niet alleen hun eigen conflict met Saoedi-Arabië uitvechten, maar ook het belang van Iran dienen: de wereldeconomie onder druk zetten, en daarmee indirect ook de Amerikaanse regering-Trump.
Satellietbeeld van de zeestraat Bab al-Mandeb een week voor de Houthi’s dreigden die te gaan afsluiten.
Olie uit de Golfstaten kan nog steeds Europa bereiken, via het Suezkanaal. Vooral de routes tussen Europa en Azië worden in het geval van een dubbele afsluiting zwaar geraakt. Er zijn enkele alternatieven, maar die zijn geen van alle erg aantrekkelijk:
Als beide zeeën rond het Arabische schiereiland afgesloten zijn, kan vracht over land vervoerd worden. Deze routes benaderen niet het volume van de containerschepen die normaal varen over de Rode Zee of de Perzische Golf.
Toen in 1869 het Suezkanaal geopend werd, werd de zeeroute om Afrika heen overbodig. Als Bab al-Mandeb afgesloten wordt, maakt dat ook het Suezkanaal onbruikbaar en zullen rederijen overwegen om, net als eeuwen terug, de Kaap de Goede Hoop te ronden. Vanuit Europa doen schepen er dan zeven tot tien dagen langer over ten opzichte van de route over de Rode Zee.
Omvaren vanuit Saoedi-Arabië via het Suezkanaal kost al snel 24 tot 54 dagen extra, en zo’n 1,75 miljoen euro meer aan brandstof, verzekering en tijd. Het water in het kanaal is bovendien te ondiep voor grote olietankers. De olie moet dan worden overgeladen op kleinere schepen, of via de Egyptische Sumed-pijpleiding vervoerd worden. Beide opties kosten extra tijd en geld.
Een blik op de wereldkaart leert dat er ook nog de route ten noorden van Rusland is. Strandde Willem Barentsz in 1596 nog op Nova Zembla, smeltend zee-ijs maakt deze route tegenwoordig in de zomermaanden bevaarbaar. Maar er zijn tal van nadelen: het gaat langzaam, alleen kleinere schepen kunnen erdoor, er zijn alsnog ijsbrekers nodig en Rusland vraagt hoge tarieven voor de passage.
Als de Houthi’s de Saoedische havens blokkeren, zei president Donald Trump, dan „lossen we het op”. Daarmee zou hij kunnen doelen op Amerikaanse bombardementen op de Houthi’s, wat ook de afgelopen jaren al gebeurde. Tot nu toe hebben deze bommen weinig opgeleverd.
De Amerikanen zouden er ook voor kunnen kiezen om schepen te escorteren. Ook dit hebben ze eerder gedaan: in 2023 lanceerden ze de operatie ‘Prosperity Guardian’ (Welvaartsbeschermer).
Beide opties hebben een duidelijk nadeel: het Amerikaanse leger is nog steeds actief in de oorlog met Iran. Als er een tweede front in het Midden-Oosten ontstaat, zou de krijgsmacht volgens analisten weleens tegen haar grenzen kunnen aanlopen.