Zomergasten Door bezuinigen bij de NPO breekt nu het laatste seizoen van Zomergasten aan. Maar de liefhebber van het lange interview kan al jaren elders terecht: YouTube.
Presentatrice Janine Abbring in het decor van Zomergasten.
Zomergasten stopt. Daarmee verdwijnt het langste ononderbroken interviewprogramma van de Nederlandse televisie. Het programma, dat de VPRO in 1988 bedacht omdat de omroep geen budget had en wel zendtijd, werd een instituut. Een goedkope avondvullende formule: één interviewer, één gast, vier uur lang meanderen over het leven aan de hand van – toen nog vrij verkrijgbare – televisiefragmenten. In de jaren negentig kreeg het programma vleugels en groeide het uit tot een gemeenschappelijke tv-ervaring voor hoogopgeleid Nederland.
Dat Zomergasten na dit seizoen stopt, vindt eindredacteur Keshia Hederman eeuwig zonde: „De formule staat nog steeds, daar heeft het niet aan gelegen.” Het programma werd de dupe van de 160 miljoen euro bezuinigingen op de publieke omroep die het vorige kabinet oplegde. Het besluit om te stoppen werd in december vorig jaar aangekondigd. De NPO, de overkoepelende instantie die verantwoordelijk is voor de verdeling van zendtijd en budget van de publieke omroep, besloot de stekker uit het programma te trekken. Dat kwam voor de VPRO als een grote schok. De NPO zei zich meer te willen richten op „streaming, podcasts en ander nieuw online aanbod”.
Daar zit volgens Hederman een deel van het probleem. „Kijkers shoppen in een steeds meer versplinterd medialandschap en worden overspoeld door korte clipjes.” Het resultaat, denkt ze, is dat mensen, ook ouderen, een steeds kortere aandachtspanne hebben. Sommige mediaproducties, zoals lange podcasts, zijn dingen die je tijdens het stofzuigen of koken opzet als achtergrondgeluid. Er is in deze tijd „geen gemeenschappelijke kijkervaring” meer, denkt Hederman: „Zomergasten was dé tegenhanger”.
De NPO wil dat alle programma’s op NPO Start lang terug te kijken zijn. Maar Zomergasten is altijd maar 21 dagen te zien. Langer kan niet omdat het aankopen van de beeldrechten te duur is. Het „onderscheidende interviewformat” van Zomergasten was, volgens Hederman, met enkele kleine ingrepen nog wel te redden geweest. Het programma had van drie naar twee uur kunnen gaan, of kunnen werken met archiefbeeld dat langer beschikbaar is, of de onlineversie verder kunnen ontwikkelen. „Als de VPRO het niet gaat doen, dan gaat iemand anders er wellicht mee aan de haal”, denkt Hederman. Maar het besluit van de NPO om te stoppen staat vast.
Ook andere prominente programma’s, zoals Kassa, First Dates, 3 op Reis, Draadstaal, Het Mooiste Meisje van de Klas, De Rijdende Rechter en Metropolis en radioprogramma Vrije Geluiden zullen door de bezuinigingen van de buis verdwijnen. Maar geen daarvan roept zoveel reactie op als het einde van Zomergasten. Daags na de bekendmaking stroomden de opiniestukken van schrijvend Nederland binnen.
Schrijver Phillip Huff betoogde in Vrij Nederland dat het stopzetten van het programma voortkomt uit „haat voor de elite en een diepe afkeer voor contemplatie en complexiteit (en dat soort woorden)”. Volgens Joris Luydendijk ging het om „pestbezuinigingen” van „een treiterende rechtse elite”. In HP/De Tijd stelde schrijver Ilja Leonard Pfeijffer dat Zomergasten het enige programma is „waarin inhoud niet angstvallig werd vermeden, waarin het diepte-interview langer mocht duren dan zes minuten, waarin woorden van meer dan drie lettergrepen niet werden weggepiept, waarin het bij de dreiging van een bijzin niet de hoogste tijd was voor de mening van Gerard Joling of Angela de Jong (…)”. Volkskrant columnist Tobi Lakmaker houdt sinds zijn achttiende een lijst met fragmenten bij in een document dat ‘Zomergasten, Ik‘ heet. Jonge creatievelingen zullen nu nooit meer dan kans krijgen om zo’n diepte-interview te doen, betoogde Lakmaker.
Dat met het stopzetten van Zomergasten het inhoudelijke interview verdwijnt, is volgens mediawetenschapper Mark Deuze kul. Het lange interview is namelijk springlevend, het genre is alleen naar een ander medium verhuist: YouTube. De best bekeken video’s daar zijn podcasts. „Daar kan je van alles van vinden maar dat zijn, in essentie, hele lange interviews of gesprekken.” En ja, ook van drie uur. De bestbetaalde mediamaker ter wereld, Joe Rogan, maakt enkel drie uur durende uitzendingen op YouTube. Naar een interview met Amerikaanse vicepremier JD Vance keken drie miljoen mensen.
JD Vance te gast bij de Joe Rogan Experience. – JD Vance
Lang niet alle interviews op YouTube hebben de kwaliteit en diepte die Zomergasten biedt, zegt Deuze. Maar serieuzere ‘content creators’ zijn er wel degelijk en het aanbod groeit. The Ezra Klein Show, Modern Wisdom van Chris Wiliamson, Triggernometry en Steven Barletts Diary of a CEO laten zien hoe sterke interviewers met gedegen voorbereiding onderwerpen en gasten in een lang format weten te ontrafelen. Tim Hofman heeft sinds kort een YouTube-reeks Grote Gesprekken met „zomerse gasten”. „Het argument dat mensen door TikTok niet meer naar lange gesprekken willen kijken en luisteren, klopt dus niet.” Volgens Deuze worden series en films alleen maar langer en complexer. Met meer karakters en ingewikkelde verhaallijnen. „Dat lineaire tv maar een bescheiden aandeel in het mediadieet van mensen uitmaakt, dat is wat hier speelt”, zegt Deuze.
Zes jaar geleden begon acteur en presentator Robbert Rodenburg met zijn YouTube-programma Open Kaart. Hij miste diepgang op de lineaire televisie. De populariteit van podcast stond op dat moment in Nederland nog in de kinderschoenen. Samen met zijn beste vriend Daan besloot hij om een interviewreeks te maken en het „gewoon op YouTube te knallen”. Het format: één interviewer, één gast, in het midden een stapel kaartjes met vragen die het gesprek op gang brengen. „Echt dat keukentafel gevoel, we hadden nergens over nagedacht. Het licht was lelijk, het geluid was slecht maar we deden het gewoon”. Naar de eerste aflevering, met realityster Maxime Meiland, keken 1.1 miljoen mensen.
Die aflevering duurde 22 minuten. In de reactiesectie op YouTube kreeg Rodenburg als voornaamste kritiek: het is te kort. Aan de hand van de directe interactie met zijn kijkers sleutelde hij aan het format en de lengte. „In die tijd kwamen TikTok en Instagram reels ook op. Iedereen zei dat alles korter en meer snappy moest maar dat bleek helemaal niet zo te zijn.”
Nu duren zijn afleveringen ongeveer één uur, een lengte die de 182.000 abonnees van zijn YouTube-kanaal makkelijk aankunnen. Wat volgens de 28-jarige Rodenburg belangrijk is aan online gesprekken is dat ze „echt” zijn. Hij bereidt zich als interviewer goed voor, maar zijn gasten weten niks. Er is geen voorgesprek, geen script. „Het moet echt voelen, dat kan je alleen doen als het echt is. De kijker wil iemand leren kennen.”
In 2021 wist Rodenburg zijn jeugdidool en tv-coryfee André van Duin te strikken voor Open Kaart. Van Duin dacht het YouTube-kanaal van Rodenburg onderdeel was van een schoolproject. Het interview werd binnen één dag door ruim 300.000 mensen gekeken en opgepikt door talkshows op tv (ook Zomergasten haalde afgelopen jaren gemiddeld 300.000 kijkers). Van Duin belde Rodenburg een dag nadat de aflevering op YouTube was gezet om hem te feliciteren met zijn „geslaagde project”. Volgens Rodenburg zegt die anekdote alles over de kloof tussen televisie en nieuwe media. „Van Duin is echt een vernieuwer, hij staat zijn hele carrière open voor nieuwe vormen. Dat maakt hem ook zo tijdloos goed. Maar zelfs hij kon het bereik van YouTube niet bevatten.”
André van Duin (links) en Robbert Rodenburg.
Open Kaart begon „als een soort showreel”. Rodenburg hoopte zo de aandacht te trekken van een zenderbaas zodat die hem vervolgens een interviewprogramma op tv zou geven. Dat bleek al snel niet meer nodig. Een variant van zijn format Open Kaart format, Open Casa – waarbij hij twee gasten interviewt in een villa in het buitenland (hij was fan van Villa Felderhof) – verkocht hij onlangs aan streamingsplatform Amazon Prime. Daarnaast blijft hij lange-format programma’s maken voor zijn eigen YouTube-kanaal. „De autonomie die dat platform biedt en de directe interactie met kijkers kan een omroep of streamer niet bieden.”
„De vrijheid van YouTube en podcasts is weldadig”, ziet ook oud-presentator en interviewer Hanneke Groenteman. Ze werd deze week 87, en kijkt altijd naar Zomergasten. Dat het programma stopt is jammer, maar haar behoefte aan lange interviews wordt „zeer bevredigd door de podcasts”. YouTube kijkt ze niet, daar zij haar apparaten te oud voor. Maar het lange interview is, ook volgens Groenteman, zeker niet dood.
„Programmamakers hadden vroeger bij omroepen de vrijheid om dingen uit te proberen, nu is dat niet meer”, vertelt ze. „Alles moet goed voorbereid zijn, voldoen aan kernwaarden ofzo en meteen scoren. Zomergasten ontstond ook uit een probeersel dat echt niet meteen aansloeg.” Dat de teruglopende kijkcijfers van Zomergasten nu als reden worden aangegrepen om het programma weg te bezuinigen, vindt ze zonde. Volgens Groenteman is het „soortelijk gewicht” van kijkers ook belangrijk. Hoe diep kijkers geraakt worden en hoe ze die ervaring met zich meedragen. „Dat heel veel mensen B&B Vol Liefde kijken, ik ook hoor, is mooi. Maar het programma zal ook snel vergeten worden.”
Teruglopende kijkcijfers vindt ook eindredacteur Keshia Hederman niet waar het over zou moeten gaan. De publieke omroep is, zegt zij, een plek waar de kijker nog rust en verdieping kan vinden. Als het alleen maar op kijkcijfers gericht zou zijn, zou de publieke omroep niet meer hoeven te bestaan. De zorgvuldigheid waarmee Zomergasten gemaakt wordt, is volgens Hederman bijzonder. Er zijn vijf à zes voorgesprekken tussen de gasten en de redactie en nog veel telefoontjes tussendoor.
Vaak hebben de gasten al een lijst met fragmenten klaarliggen. Das Leben der Anderen, alles van Hitchcock en de horrorfilm Midsommar worden vaak aangedragen. Aan de hand van die fragmenten maakt de redactie samen met de presenator „een gespreksopzet”. Het is geen script, zegt Hederman expliciet, er is ruimte voor improvisatie.
Maar de onbevangenheid die Zomergasten aanvankelijk had, vanuit schaarste ontstaan, raakte het programma gaandeweg kwijt. Sommige uitzendingen waren meer een intellectueel college dan een persoonlijk gesprek, merkte AD-columnist Angela de Jong op. Die onbevangenheid, of echtheid, is nu juist op YouTube zo relevant, zegt Deuze. Kijkers willen zich identificeren met de interviewer en de gast. „De populariteit van long form content heeft veel te maken met authenticiteit.” Kijkers hunkeren naar rauwheid. Ook als dat soms rommelig is.
Om bijna alles wat na een lange tijd stopt, hangt een zweem van nostalgie. Waar moeten de tv-recensenten nou nog over schrijven in de zomerse komkommertijd? Over welke presentator moeten we het nu nog hebben, maandag bij het koffiezetapparaat? Zomergasten was jarenlang onderdeel van de identiteit van de Nederlandse elite. „Fan zijn van een programma of het nou Goede Tijden, Slechte Tijden is of Zomergasten geeft mensen cultureel kapitaal”, zegt mediawetenschapper Deuze. Media zijn volgens hem een belangrijk aspect in het vormen van die individuele en gedeelde identiteit. Waar je naar kijkt en wat je luistert zorgt ervoor dat je onderdeel bent van een groep.
AMSTERDAM – Belangstellenden kijken in het Scheepvaartmuseum naar de uitzending van het VPRO-programma Zomergasten waarin de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan te gast is.
Dat die gemeenschappelijke ervaring verdwijnt nu Zomergasten stopt, is volgens Deuze echter niet waar. Mensen kijken gewoon andere dingen en praten dáárover. Vroegerwas mediaconsumptie wel een meer „fysieke” ervaring, zegt Deuze. Samen kijken op zondag, erover praten in de kroeg. De ervaring bestaat nog steeds, maar dan online: het delen van fragmenten met vrienden en vreemden, in discussie gaan in de commentsectie van video’s en direct in gesprek gaan met kijkers of makers.
Volgens Deuze zou het format van van Zomergasten zich prima lenen voor een online vorm. Onlangs opende de NPO een uitgebreid online archief, De Schatkamer, met daarin honderdduizenden Nederlandse radio- en tv-programma’s uit de periode 1920-2020. Deuze: „Met de opening van De Schatkamer van Beeld en Geluid zou een kundige content creator in theorie een YouTube-variant maken”.
Hanneke Groenteman gaat dit seizoen zeker kijken. Ze heeft de tijd. Op zondag met een afstandsbediening in de hand en tv met kabel. „De gasten winden mij niet erg op, maar ik geef ze het voordeel van de twijfel.” Juist in de gasten die ze niet kent, kan verwondering zitten. Had het programma het concept moeten omgooien om mee te gaan met de tijd? Nee, zegt Groenteman. Het format is mooi, een nieuwsgierige interviewer samen op onderzoek naar de levensopvattingen van een gast. Hoe het anders had gekund, weet ze niet zo goed. „Een paar danseressen erbij ofzo, dat had het programma niet gered.”
Dingen die goed zijn moet je behouden, zegt de via de telefoon vanuit haar vakantieadres in Callantsoog. „Hier kijkt echt niemand naar Zomergasten hoor. Het is voor een hele kleine bubbel interessant. Maar dat mag ook.”