Na een wekenlange worsteling is een scheuring binnen Recht en Rechtvaardigheid (PiS) ontstaan. Veertig parlementariërs zijn op weg naar de uitgang van de grootste rechtse oppositiepartij, waaronder oud-premier Mateusz Morawiecki. Het conflict draaide om een richtingenstrijd tussen gematigde en radicale krachten in de partij.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Kaczyński gaf vrijdag een persconferentie waarin hij bekendmaakte dat zo’n dertig parlementariërs vertrekken, wat het partijbestuur dinsdag zal formaliseren. Morawiecki verbeterde hem later op de dag: hij heeft de steun van 40 parlementariërs, 1 senator en 3 Europarlementariërs. Hij weigerde al iets te zeggen over een nieuwe partij of fractie.
PiS heeft 186 van de 460 zetels in het Poolse Lagerhuis, maar tussen de opstandige partijleden zitten partijprominenten, waaronder dus oud-premier Morawiecki zelf. De scheuring ontstaat iets meer dan een jaar voor de volgende parlementsverkiezingen. PiS, die regeerde tussen 2015 en 2023, hoopte op een terugkeer naar de macht. Nu verkeert de partij in crisis.
In april richtte Morawiecki een vereniging binnen de partij op, ‘Ontwikkeling Plus’, met een focus op economische vraagstukken en het bereiken van meer kiezers. Dit werd partijleider Kaczyński, die met ijzeren hand de kadaverdiscipline bewaart, te gortig. Er is geen ruimte voor zulke bewegingen in de partij, stelde hij. Maar Morawiecki hield voet bij stuk. Het leidde tot een lelijke discussie waarbij partijleden elkaar in de media en op X uitmaakten voor rotte vis en ‘intrigant’.
Kaczyński stelde vorige week een ultimatum: de vereniging of de partij. De deadline verstreek donderdag om middernacht. Urenlange gesprekken liepen op niets uit. Kaczyński eiste ook dat partijleden een ‘loyaliteitsverklaring’ zouden ondertekenen. Dit schoot Morawiecki en zijn aanhangers, sommigen met een twintigjarige staat van dienst, in het verkeerde keelgat. Ze weigerden. Volgens Kaczyński hebben alle weigeraars zich op deze manier uitgeschreven bij de partij, oftewel: hij schopt ze eruit.
Het is de climax van een richtingenstrijd tussen twee informele facties binnen PiS. In de Poolse parlementaire journalistiek staan ze bekend als harcerze (scouts) en maślarze (botermannen). De ‘scouts’, rondom oud-premier Morawiecki, danken hun bijnaam aan het verleden van sommige aanhangers bij de scoutingvereniging. De ‘botermannen’ ontlenen hun naam aan PiS-lid Tobiasz Bocheński, die eens stampij maakte omdat hij op een vliegtuig van LOT (de Poolse KLM) tot zijn verontwaardiging geen Poolse maar Duitse boter kreeg geserveerd.
De groep rondom Morawiecki, zelf oud-bankier, is meer technocratisch ingesteld. De ‘botermannen’ zijn geharnaste strijders tegen de EU, lhbti-rechten, abortus en immigratie. Przemysław Czarnek, die eind vorig jaar door Kaczyński werd gezalfd tot premierskandidaat voor de volgende verkiezingen, behoort ook tot deze groep. De ‘scouts’ zijn overigens minder gematigd dan ze zich voordoen: velen van hen bekleedden posities in de regeringen van PiS en speelden een rol in de uitholling van de Poolse rechtsstaat.
Het interne conflict escaleerde door druk van buiten. In de jaren dat PiS regeerde, had de partij een zeker monopolie op rechts. Dit is niet langer het geval. De uiterst rechtse partij Konfederacja en de extreemrechtse Grzegorz Braun trekken samen ongeveer een kwart van de stemmen, evenveel als PiS zelf. Ook president Karol Nawrocki, tijdens zijn kandidatuur gesteund door PiS, blijkt een eigengereid politicus van uiterst rechtse snit.
Morawiecki wilde de partij aantrekkelijk houden voor meer gematigde kiezers en zag er weinig brood in om ‘Braun op rechts in te halen’. Hij pleitte voor ‘twee longen’ in de partij. Kaczyński wilde daarentegen de concurrentie aangaan met de uiterste rechterflank, met zijn keuze voor de radicale Czarnek als premierskandidaat als teken aan de wand.
De regering-Tusk kijkt vanaf de zijlijn tevreden toe, maar er is geen garantie dat de crisis in hun voordeel uitpakt. In het gepolariseerde Polen zullen kiezers uit het rechts-nationalistische kamp niet snel naar de regeringspartij bewegen, die in de peilingen stemmen tekort komt voor een meerderheid. Concurrentie op de rechterflank resulteerde afgelopen jaar vooral in verrechtsing en radicalisering van de Poolse politiek.
Source: Volkskrant