De Zweeds-Egyptische regisseur Tarik Saleh fileert in zijn films genadeloos (en geestig) het Egyptische regime. Met ‘Eagles of the Republic’ levert hij weer scherpe kritiek op de machthebbers. ‘Die komische idioten moeten we niet onderschatten.’
schrijft voor de Volkskrant over film.
De Zweeds-Egyptische regisseur Tarik Saleh fileert in zijn films genadeloos (en geestig) het Egyptische regime. Met ‘Eagles of the Republic’ levert hij weer scherpe kritiek op de machthebbers. ‘Die komische idioten moeten we niet onderschatten.’
schrijft voor de Volkskrant over film.
‘Het is niet alleen maar deprimerend om in een dictatuur te leven. Het kan stabiel voelen, bevrijdend zelfs. Je hoeft niet meer zoveel beslissingen te nemen. Je kunt focussen op je sociale leven. Er wordt voor veel dingen gezorgd.’
Het interview met Tarik Saleh (54) is bijna voorbij als de Egyptisch-Zweedse filmmaker, die sinds 2015 Egypte niet meer in mag en wordt beschouwd als een van de grootste critici van de met zeer strenge hand regerende Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi, plotseling de voordelen van het leven in een dictatuur begint op te sommen. Want zo mogen we het overheidssysteem in het land van zijn vader gerust noemen, stelt hij. Amnesty International is het met hem eens.
Dan volgt de schaduwzijde van zijn observatie, zoals dat ook gaat in zijn kritische politieke thrillers. ‘Een dictatuur is geen goed bestuursmodel. Een dictatuur corrumpeert en verzwakt het bestuur, jaagt talent naar het buitenland. Mijn hart bloedt voor het filmtalent dat de afgelopen jaren Egypte is uitgejaagd. Het regime staat makers hooguit toe iets middelmatigs uit te brengen, iets veiligs of propagandistisch. Uitgesproken, persoonlijke films zijn in Egypte niet te maken.’
Zo vergaat het min of meer ook de steracteur George Fahmy (gespeeld door Fares Fares) in Salehs nieuwste film Eagles of the Republic. Hij wordt eerst verleid en dan gechanteerd door het regime om de hoofdrol te spelen in een propagandafilm over het leven van alleenheerser Sisi. Tegensputteren lijkt zinloos. Daarbij kan hij als acterende overheidsfunctionaris op de nodige privileges rekenen – tóch even proberen om zijn vrouwelijke collega-steracteur van de zwarte lijst te krijgen.
‘Ik zie filmmaken als een daad van empathie’, zegt Saleh daags na de première van Eagles of the Republic op het filmfestival van Cannes. ‘Ik probeer te begrijpen hoe wij mensen reageren op macht. Op welk moment geven we ons gewonnen, verkopen we onze waarden, onze ziel? Volgens mij hebben we allemaal zo’n breekpunt.’
Saleh, geboren in Stockholm als kind van een Zweedse moeder en een Egyptische vader, geldt als een creatieve duizendpoot. Als tiener ontpopte hij zich tot een van de bekendste graffitikunstenaars van Zweden. Zijn bekendste werk, Fascinate, maakte hij op zijn 17de (in 1989) met een vriend op een industrieterrein in Stockholm.
Op de muurvullende schildering van 15 bij 8 meter zijn wat somber ogende hangjongeren te zien en wordt een explosie gesuggereerd, waardoor de titel, geschreven in over elkaar heen buitelende ‘wildstyle’-typografie, zichtbaar wordt. Jongeren uit heel Europa kwamen een kijkje nemen; dit type graffiti was destijds hooguit in steden als New York te zien.
Fascinate zwengelde in Zweedse culturele kringen een discussie aan over de artistieke waarde van graffiti: in tijden waarin de Zweedse regering een zerotolerancebeleid voerde op het gebied van graffiti, overleefde de kunst van Saleh en zijn kompaan iedere storm.
Het werk zou tot 2021 blijven bestaan – op het laatst stond alleen nog de muur overeind waarop het werk was gespoten. In die graffiti-jaren leerde Saleh zijn grootste les, die hij geregeld zou toepassen tijdens het maken van zijn films: het loont soms om géén toestemming te vragen. Beter zeg je achteraf pas sorry.
Eerst volgden meer fascinerende omwegen. Begin deze eeuw maakte Saleh kort furore als documentairemaker, onder meer met het op het Idfa gelanceerde portret van Guantanamo Bay Gitmo (2005). Zijn speelfilmdebuut was een uit bevreemdende fotomontages opgebouwde, door George Orwell geïnspireerde dystopie (Metropia, 2009). In de jaren tien regisseerde hij in de Verenigde Staten afleveringen van de ambitieuze sciencefictionserie Westworld en van thrillerreeks Ray Donovan.
Het sleutelmoment in zijn carrière kwam in 2015, toen die graffitimentaliteit hem in een ongekende controverse stortte. Saleh stond op het punt in Caïro te beginnen aan de opnamen van The Nile Hilton Incident, waarin een rechercheur de moord op een zangeres in een hotel aan het Tahrirplein onderzoekt vlak voor het plein het centrum wordt van de grote Egyptische volksopstand van 2011.
De politieman stuit op een doofpotaffaire – de dader bevindt zich binnen de Egyptische elite. Saleh baseerde de plot op de moordzaak waarbij een schuldige Egyptische vastgoedtycoon door president Sisi werd gepardonneerd.
De Egyptische overheid beviel het filmplan maar matig. Saleh kreeg een week de tijd om Egypte te verlaten en werd gemarkeerd als persona non grata. Hij week uit naar Marokko om The Nile Hilton Incident alsnog te kunnen draaien. Voor Cairo Conspiracy (2022), over de pogingen van de staat om een machtswisseling op de Al-Azhar-universiteit te beïnvloeden, filmde hij vooral in Istanbul. Met Eagles of the Republic (waarvoor hij terugkeerde naar Istanbul) vormen deze films zijn Caïro-trilogie.
Ook de premisse van Eagles of the Republic ontleende Saleh aan de werkelijkheid. In de gelikte Egyptische serie The Choice (2020-2022) speelt acteur Yasser Galal president Sisi 31 afleveringen lang. Mensenrechtenorganisaties beschouwen de serie als staatspropaganda van het zuiverste water. Galal zag zijn inspanningen keurig bekroond; sinds vorig jaar zit hij in de Egyptische senaat.
Mist u Egypte?
‘Enorm. Het klinkt wellicht wat vreemd uit de mond van iemand die vanwege zijn films Egypte niet in mag, maar ik hou ervan hoe de cinema er lééft. Egyptische cinema betekent erg veel voor de Egyptenaren. Europeanen vinden dit vaak lastig te begrijpen, maar het is vergelijkbaar met de manier waarop Amerikanen hun Hollywoodfilms omarmen.
‘Wanneer mensen minder geletterd raken en niet of nauwelijks meer lezen, worden film en tv erg belangrijk. Voor velen is het hun enige bron van informatie. Er is ook weinig mooier dan in Egypte naar een bioscoop gaan, ervaren hoe de mensen in de zaal reageren. Ze praten terug naar het doek, ze schreeuwen: let op, achter je! Ik heb er spijt van dat ik in Eagles of the Republic geen scène heb gestopt waarin een volle zaal naar George Fahmy op het doek schreeuwt.’
Een groter gemis is dat hij voor de derde film op rij niet mocht filmen in het echte Caïro. Toch is ook dit verlies niet onoverkomelijk, zegt hij. ‘Mijn voorbeeld is Amarcord (1973) van Federico Fellini. Hij bouwde de stad van zijn jeugd, Rimini, volledig na in de Cinecittà-filmstudio’s buiten Rome. Die film gaat onder meer over het bitterzoete verlangen naar een plek die niet meer bestaat. Fellini is in die zin een inspiratie, want het feit dat ik Caïro waarschijnlijk nooit meer zal zien is een obsessie geworden. Daarom herschep ik die stad steeds opnieuw.’
Hoe authentiek is het Caïro in uw films nog?
‘Tja, waarschijnlijk begint het Caïro van mijn films inmiddels iets fictiefs te krijgen, een plek die alleen bestaat in mijn hoofd, in mijn herinneringen. Maar dat is geen probleem. Het zit de waarheid niet in de weg.’
Dan: ‘Ik wil niet overkomen als klagende filmer. Geef me alsjeblieft een klap als ik klaag over de positie waarin ik mij heb gemanoeuvreerd. Ik zie mezelf als buitengewoon geprivilegieerd. Ik bevind me in een positie waarin ik kan maken wat ik wil, hoe ik het wil. Tijdens de productie van deze film hoefde ik inhoudelijk niet één compromis te sluiten. Hoeveel filmmakers kunnen dat zeggen?’
Eagles of the Republic gaat zelfs nadrukkelijk over het sluiten van creatieve compromissen.
‘Ik weet uit eigen ervaring het een en ander over compromissen. Ik heb een paar jaar in de Verenigde Staten gewerkt, de scènes in de film die zich afspelen op filmsets zijn direct afkomstig uit mijn werkervaring in Hollywood.’
Veelzeggend zijn de scènes met Dr. Mansour, een namens de overheid opererende kwaliteitscontroleur die tijdens de opnamen meekijkt en meeluistert en indien nodig de grote acteur van regieaanwijzingen voorziet. Saleh: ‘Ik weet wat het is om te regisseren terwijl een studiobaas in je nek hijgt. Tijdens de regie van mijn afleveringen voor Westworld en Ray Donovan was ik toch een beetje de leeuwentemmer die de kooi in moest om opdrachtjes uit te voeren.
‘Dr. Mansour was daarom een van de leukste personages om te schrijven: hij vervult de rol van studiobaas. Als het gaat om mensen met macht, ben ik altijd geïnteresseerd in hun grootste angst. Wat is de grootste angst van de studiobaas? Het nemen van een verkeerde beslissing, denk ik. Dus als hij een dwingende wens uitspreekt – maak het personage van de president zo onkreukbaar mogelijk – is het niet het slimst om ‘nee’ te zeggen, maar: ‘Weet je het zeker?’ Dan slaat hij aan het twijfelen. Vraagt hij toch even wat de regisseur zou doen. Zo creëer je een opening om jouw visie erdoor te krijgen.’
Bezorgt de staatsveiligheidsdienst u nog steeds problemen?
‘De Egyptische overheid heeft grotere problemen dan mijn persoon en mijn films. Ik vorm geen echte dreiging. Eagles of the Republic verklaart secuur wie de echte bedreiging voor Egypte vormen. De dreiging komt van binnenuit. Voor Vladimir Poetin geldt hetzelfde. Aleksej Navalny vormde niet zijn grootste bedreiging, dat was Jevgeni Prigozjin (de leider van de Wagner-groep die in augustus 2023 omkwam bij een vliegtuigcrash, red). De mensen die je wapens en geld geeft zijn in staat je te vermoorden. Dat is de zwakke plek van deze keizerachtige leiders.’
In hoeverre maakt u de Egyptische leiders ridicuul?
‘Ze zíjn ridicuul. Ik probeer slechts authentiek te zijn. Ik kan alleen maar om deze mensen lachen. Al lukt dat niet altijd meer. Iemand als Donald Trump zou grappig kunnen zijn, er is bij hemzelf ook absoluut gevoel voor humor aanwezig, maar vanwege zijn machtspositie is het lachen ons inmiddels vergaan.
‘Dat probeer ik ook in mijn film te laten zien over de Egyptische politiek. Ik nodig je uit om te lachen, maar je kunt erop rekenen dat je die lach later in zult moeten slikken; het gaat hier om levensgevaarlijke mensen. Het grote risico is dat we die ogenschijnlijk komische idioten onderschatten. Volgens mij is het verstandiger ze serieus te nemen.’
Fares Fares speelt de hoofdrol in elk deel van uw Cairo-trilogie. Wat maakt hem zo geschikt?
‘Hij is mijn beste vriend. En de peetvader van mijn vier dochters. Nu denk je: die Tarik is net zo corrupt en nepotistisch als al die figuren in zijn films, maar dat is niet zo. Fares Fares is in staat volledig in een personage te transformeren en kan zo de koers van een hele film verleggen.
‘Ik ken deze man dus écht goed. Maar als hij eenmaal voor de camera begint te spelen, herken ik hem niet. Hij wordt iemand anders. Wat hij precies doet: ik kan mijn vinger er niet opleggen. Ik zie hoe serieus hij zijn werk neemt, hoeveel tijd hij steekt in de voorbereiding van een rol en hoe goed hij in staat is om dit voorwerk te verhullen. Maar wat er gebeurt als de camera begint te draaien, blijft voor mij een mysterie.’
In een van de geestigste scènes in Eagles of the Republic wordt Fares Fares’ steracteur herkend door een apotheker, die zegt groot fan van hem te zijn. ‘Ik heb al uw films gedownload!’ Zo gaat het ook met de films van Saleh: al zijn films zijn in Egypte verboden.
Hoeveel mensen in Egypte zien uw films?
‘Een heleboel – wellicht bijna allemaal. Je hebt alleen een computer en internet nodig om mijn films te zien. Veel Egyptenaren hebben geen computer, maar ze hebben wel een smartphone, dus kijken ze mijn films dáárop.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant