Karim Khan | hoofdaanklager Internationaal Strafhof Deze vrijdag oordelen de lidstaten van het Internationaal Strafhof over het lot van hoofdaanklager Karim Khan. Hij kwam met grote woorden binnen, opereerde eigenzinnig en ging achter machtige leiders aan. Binnen het hof werd hij gevreesd. Wie is hij?
Moet Karim Khan vertrekken? Vrijdag stemmen de lidstaten van het Internationaal Strafhof over de toekomst van één van de machtigste aanklagers ter wereld. De afgevaardigden van 125 landen zullen – in een geheime stemming, in het VN-hoofdkantoor in New York – bepalen of Khan hoofdaanklager mag blijven, of niet.
De 56-jarige Brit wordt door een naaste medewerkster beschuldigd van seksueel misbruik. Op dienstreizen en in zijn kantoor bleef Khan volgens de vrouw, een 39-jarige advocaat uit Maleisië, aandringen op seks. Zijn gedrag zou zijn uitgemond in aanranding en verkrachting. Khan heeft de beschuldigingen publiekelijk altijd ontkend, ook tegen NRC. Hij noemt ze „volstrekt onwaar”.
De Verenigde Naties deden ruim een jaar onderzoek naar de gebeurtenissen. Vorige maand concludeerde het bestuursorgaan van het Strafhof mede op basis van het VN-onderzoek dat er sprake was van „ernstig wangedrag” en verwees de zaak door naar de lidstaten van het Strafhof.
Met de stemming komt er een einde aan een vraagstuk dat al twee jaar boven de rechtbank hangt. Een kwestie die inmiddels over veel meer gaat dan de baan van de hoofdaanklager alleen. Critici trekken niet alleen de integriteit van de hoofdaanklager in deze kwestie in twijfel, er wordt volop gespeculeerd over zijn professionele handelen: nam de hoofdaanklager zijn beslissingen zuiver?
NRC sprak het afgelopen jaar meer dan veertig bronnen over het Internationaal Strafhof, de meesten vaker dan eens. Daarnaast had NRC inzage in documenten, app-verkeer en beluisterde opnames die hun verhalen ondersteunen. Bronnen spraken veelal op voorwaarde van anonimiteit. Strafhofmedewerkers mogen niet met de pers praten, ook speelde angst voor vergelding een rol.
Wie is Karim Khan? Hoe is één van de belangrijkste aanklagers ter wereld in deze situatie beland?
„Als ik word gekozen”, schrijft Karim Khan in de winter van 2019 in zijn sollicitatiebrief voor hoofdaanklager van het Strafhof, „dan zal ik een aanklager zijn die het goede voorbeeld geeft”. Iemand die „integer en moedig” opereert, „in overeenstemming met de hoogste tradities van de advocatuur”.
In zijn brief laat Khan weinig heel van het werk van zijn voorgangers. Slachtoffers stonden niet centraal, het vertrouwen van de lidstaten is uitgehold, het moreel van het kantoor moet beter. Hij schrijft: „Het kantoor van de hoofdaanklager moet niet alleen effectief zijn, het moet ook zo worden gezien.”
Karim Khan groeit op in Yorkshire. Hij heeft een Britse moeder en een Pakistaanse vader. Zij is verpleegkundige, hij dermatoloog. Karim Khan studeert rechten en gaat werken voor internationale hoven en tribunalen. In 1997 begint hij in Den Haag, als juridisch adviseur bij het Joegoslaviëtribunaal – hetzelfde werk doet hij bij het Rwandatribunaal in Tanzania. Khan zit nooit lang op één en dezelfde plek.
Later verdedigt Khan prominente verdachten, onder wie de Liberiaanse oud-president Charles Taylor , de Keniaanse vicepresident William Ruto en de zoon van de Libische machthebber Moammar Gaddafi. In de rechtszaal valt Khan op door zijn snoeiharde pleidooien, verpakt in plechtig, bloemrijk taalgebruik. Hij boekt vaak succes, staat bekend als moedig.
Herman von Hebel, destijds griffier bij het Speciaal Hof voor Sierra Leone, herinnert zich de „publiciteitsstunt” die Khan als advocaat van Taylor uithaalde. Khan begon de eerste zittingsdag met de mededeling dat hij ontslagen was door de verdachte, omdat het budget van de rechtbank ontoereikend zou zijn voor een eerlijk proces. Hij las een ontslagbrief voor, pakte zijn tas, en liep de zaal uit. „Je kunt niet zomaar opstaan en weglopen”, zei de rechter. ”Ik moet wel”, zei Khan. „En ik bied mijn excuses aan.”
Von Hebel: „Een bijzonder onethische manier van opereren.”
In 2021 wordt Khan na een lang traject verkozen tot hoofdaanklager. De selectiecommissie zoekt iemand van „hoog moreel karakter” én iemand die verandering kan brengen. Het noemt Khan „charismatisch” en „welbespraakt”, maar ook iemand die zich „terdege bewust is van zijn prestaties”.
Khan krijgt één van de belangrijkste posities binnen het hof. Hij kan een zwaar stempel drukken op de koers van de rechtbank. Hij beslist welke zaken voorrang krijgen, en welke niet.
Het Strafhof – opgericht in 1998 – heeft grote ambities. Het is de enige plek ter wereld waar individuen vervolgd kunnen worden voor genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden, als landen dat zelf niet kunnen of willen doen. De oprichtende lidstaten zijn niet alleen „vastbesloten” een einde te maken aan de straffeloosheid, het hof moet ook bijdragen aan het voorkomen van die misdrijven.
Maar het hof is in het slop geraakt. De lidstaten klagen dat de rechtbank te weinig presteert. In de eerste twintig jaar van zijn bestaan heeft het hof elf mensen veroordeeld, allemaal Afrikanen. Het Strafhof is een neokoloniale club, vinden critici, die alleen achter zwarte mensen aan gaat.
Aan de Oude Waalsdorperweg, randje Den Haag, neemt Khan in juni 2021 zijn intrek op de zesde verdieping van het Strafhof. Khan verzamelt een groepje vertrouwelingen om zich heen. Meerdere collega’s werkten ook onder zijn leiding bij Unitad, het VN-orgaan dat misdaden van de terreurgroep Islamitische Staat onderzocht. Zijn kantoor, the Office of The Prosecutor (OTP), doet het strafrechtelijk onderzoek en de vervolging van verdachten.
Khan, zien zijn nieuwe collega’s op de zesde, is „begaafd”, „inspirerend” en „hoffelijk”. Hij houdt deuren open, vraagt iedereen om te gaan staan als er een vrouw binnenkomt.
Hij heeft ook een kort lontje. De hoofdaanklager kan woedend worden, en duldt geen kritiek. „Als de Ombudsman [van het hof] hem erop wijst dat hij in een vluchtelingenkamp een zeer kostbaar Patek Philippe-horloge draagt, reageert hij niet met bezinning, maar met woede”, schrijft het vermeende misbruikslachtoffer in een verklaring. Khan blijft het horloge dragen, zo is te zien op persfoto’s, bijvoorbeeld als hij in 2024 een kapotgeschoten Oekraïens kinderziekenhuis bezoekt.
Khan ontkent dat hij zo reageerde, zijn advocaten spreken van een ,,belachelijke bewering”.
Khan, zo leren de medewerkers, hecht veel waarde aan loyaliteit. Zijn mantra is, vertelt een naaste medewerker: „Verraad me niet”. Als een assistent Khan tegenspreekt, negeert hij haar dagenlang. NRC zag het bericht waarin ze haar grieven daarover met een collega deelt. „Hij praat niet meer tegen me.”
Hun cliënt stelt hoge eisen aan zijn medewerkers, schreven Khans advocaten vorig jaar aan NRC. De situatie in de wereld is zo precair – „Myanmar, Darfur, Palestina, Afghanistan” – dat hij hoogstens ”direct” is geweest. „Daar biedt hij geen excuses voor aan.”
Grilligheid, woede-uitbarstingen, het hoort erbij, vinden aanvankelijk óók veel van zijn collega’s. Al zien ze er ook Khans zwakte in. Verschillende collega’s beschouwen het als hun taak, zo klinkt het op de zesde, om de hoofdaanklager te „kalmeren”, hem op het juiste spoor te houden. Als dat lukt, weten ze, is Khan „uiterst effectief”.
Binnen een jaar vraagt de hoofdaanklager om de eerste arrestaties, vanwege oorlogsmisdaden in Georgië. Khan pakt het eigenzinnig aan: het is bij het Strafhof gebruikelijk om arrestatiebevelen pas publiek te maken als onafhankelijke rechters besluiten dat er voldoende grond is om iemand te vervolgen (áls bevelen al publiek worden gemaakt). Khan wacht die stap niet af. Hij brengt een persstatement uit met zijn verzoek, nog voor de rechters een oordeel hebben geveld.
Dat zal hij vaker zo doen: hij vraagt om de arrestatie van de militaire leider van Myanmar, van de leider van de Taliban, en de opperrechter van Afghanistan. Tijdens een bijeenkomst van de Verenigde Naties laat Khan vallen dat hij werkt aan een arrestatiebevel voor personen die beschuldigd worden van wreedheden in Soedan.
Intern schept Khan op over de snelheid waarmee hij schakelt, schrijft The New Yorker. Khan zou tegen collega’s gezegd hebben dat hij in zijn eerste drie jaar in functie „meer dan veertig nieuwe arrestatiebevelen” had verkregen. Onder de gezochten: de Russische president Poetin.
Zijn vrouw Shyamala Alagendra, een internationale advocaat gespecialiseerd in seksueel- en gendergerelateerd geweld, vindt dat haar man een koninklijke onderscheiding verdient. Ze vraagt een van zijn adviseurs of hij zijn contacten kan inschakelen om een goed woordje doen bij het Britse koningshuis? Koningin Elizabeth heeft gezondheidsproblemen, dus er is haast bij, blijkt uit haar berichten die NRC inzag. „Het is veel specialer als je het van Queen E krijgt dan van Charles.”
Achter de schermen loopt de ergernis op over Khans publieke optredens. Rechters in de ‘Pre-Trial Chamber’ van het hof moeten onafhankelijk oordelen, ze zijn de scheidsrechter tussen de hoofdaanklager en verdachte. Maar als Khan zijn verzoeken tot arrestatiebevelen publiek maakt, bestaat het risico dat ze onder druk worden gezet.
Als Hamas op 7 oktober 2023 Israël binnenvalt, realiseren medewerkers zich direct dat de roep om actie zal toenemen, zeker als Israël de Gazastrook binnenvalt. Eén van hen denkt: dit wordt de grootste beproeving ooit voor deze instelling. Strafhofmedewerkers en diplomaten vragen zich af of het hof vervolging van Israëliërs überhaupt zal overleven.
De vrouw van Khan gaat zich met de kwestie bemoeien. Ze vindt dat haar man zo snel mogelijk iets op sociale media moet plaatsen. Hij moet het idee wegnemen dat het hof stilzit. Ze appt eind oktober zijn adviseur. „Slachtoffers” zien het Strafhof „als hun enige hoop”, schrijft ze. „Dit is niet de tijd om stil te blijven. Echt niet.” Ngo’s roeren zich, overal waar Khan komt, beginnen mensen erover, zegt een collega. „De boodschap was: jij bent de laatste hoop op gerechtigheid.”
Khan neemt twee juridische zwaargewichten aan die de onderzoeken naar Hamas en Israël gaan begeleiden. Eén van hen, de Britse topaanklager Andrew Cayley, zegt tegen NRC: „Ik stapte op een trein die met honderdvijftig kilometer per uur reed.” Het was „zéér uitdagend”, zegt hij.
Khan wordt onder die oplopende druk „dwingend”, zegt iemand. Een ander noemt hem vanaf de laatste maanden van 2023 „emotioneel” en „grillig”. Khan stelt onhaalbare deadlines, vindt zijn team. Hij mailt in de avonden en in de weekenden, te pas en te onpas en met hoofdletters „alsof hij de controle kwijt was”. Andrew Cayley: „Er was veel druk om snel met arrestatiebevelen te komen. Ik heb een half dozijn collega’s aan mijn bureau gehad, mannen en vrouwen die tranen met tuiten huilden van de stress.”
Kritische mediaberichten mailt Khan zonder verdere context naar zijn adviseurs. Hij besluit dat er iets moet gebeuren, en wil dat er een Brits advocatenkantoor wordt gezocht dat eventueel over smaadzaken kan adviseren. „Hopelijk zal het niet nodig zijn, het is een voorzorgsmaatregel”, schrijft hij. „Ik wil dat we voorbereid zijn omdat bepaalde berichten en opmerkingen de grens overduidelijk al hebben overschreden.”
De druk en kritiek versterken Khans slechte eigenschappen, ziet een medewerker. „Ondanks zijn tekortkomingen wist Khan zijn evenwicht te bewaren”, zegt hij. „Tot 7 oktober, toen ging het mis.”
Een filmmaker, die Khan en zijn team volgt, verklaart tegenover de VN-onderzoekscommissie dat hij zag hoe Khans team zich aanpaste „aan zijn stemmingswisselingen”. Hij zegt ook dat ze dat deden uit „angst”. Hij ziet een „ervaren advocaat” bibberen.
Eind 2023 besluiten vier directe collega’s dat ze niet anders kunnen dan ingrijpen. Ze nemen hun baas apart om hem te vertellen dat „de situatie op kantoor instabiel geworden is”, zo blijkt uit verklaringen. Het team dreigt door Khans gedrag „verscheurd te raken”, zegt een collega. Dat gedrag, leggen ze hem uit, werkt contraproductief.
Intussen voert de buitenwereld de druk op. Een paar maanden erna schrijven twaalf Republikeinse senatoren uit de VS Khan een dreigbrief, ze willen voorkomen dat hij een arrestatiebevel uitvaardigt voor hun bondgenoot, de Israëlische premier Netanyahu en dreigen met sancties.„Target Israel and we will target you.”
In mei 2024 worden de verhoudingen binnen het kantoor nog verder op de proef gesteld. Een naaste medewerkster van Khan is zo wanhopig dat ze twee collega’s in vertrouwen neemt. Ze vertelt dat ze al maanden seksueel wordt misbruikt door de hoofdaanklager. Ze wil geen klacht indienen, dat durft ze niet. Ze vraagt haar collega’s of die haar niet langer alleen willen laten met haar baas.
In haar verklaring aan de onderzoekscommissie zal ze later schrijven: „Ik zag meneer Khan staatshoofden omhelzen en hoorde hem ze ‘mijn broer’ noemen. (..) Wie zou mij geloven? Hij was de aanklager van het Internationaal Strafhof, verdediger van de mensheid en gerechtigheid. Ik was niets.”
De collega’s vinden de beschuldigingen zo ernstig dat ze zonder de vrouw in te lichten, de hoofdaanklager thuis opzoeken. Als Khan ervan hoort oogt hij „verbijsterd”, volgens betrokkenen. Khan ziet een loyaliteitsbreuk. „Hij zei dat hij altijd aardig tegen haar is geweest”, beschrijft een van hen in een verklaring. Khan zegt volgens die betrokkenen ook: „Ik zal ontslag moeten nemen.” Tegen de onderzoekers van de VN zal Khan zeggen, zo blijkt uit stukken: „Ik kan me niet herinneren dat ik iets over mijn ontslag heb gezegd.” Een dag later maken de collega’s melding van de gebeurtenissen bij personeelszaken.
Khan probeert de situatie daarna weer onder controle te krijgen. In een telefoongesprek, waarvan NRC de opname beluisterde, vraagt hij of de vrouw een klacht gaat indienen. Hij herhaalt dat ze geen „overhaaste actie” moet ondernemen. „Ook deze storm zal overwaaien.”
Hij stuurt een van zijn teamleden bij haar kantoor langs. Die vraagt dag in dag uit of de vrouw een klacht gaat indienen. NRC beluisterde een opname waarin deze man haar instructies geeft: „Schrijf op: er was geen ongepast gedrag, hij is mijn leidinggevende, ik ben blij om voor hem te werken.”
Dan raken de problemen in het kantoor van de aanklager verstrengeld met de wereldpolitiek. Ruim twee weken na de beschuldigingen, neemt Khan een historisch besluit. Hij laat de wereldberoemde CNN-presentatrice Christiane Amanpour invliegen en maakt live op tv bekend dat hij een verzoek indient voor de arrestatie van drie Hamas-leiders, de Israëlische premier Netanyahu en de toenmalige Israëlische minister van Defensie. Het is de eerste keer dat het Strafhof een bondgenoot van het Westen vervolgt.
Als de beschuldigingen tegen Khan in de maanden daarna op straat belanden via The Guardian en The Mail on Sunday staat niet alleen Khans reputatie op het spel. Israël en de Verenigde Staten suggereren dat Khan met de arrestatiebevelen de aandacht van zijn eigen problemen wilde afleiden. Ze spreken van een belangenconflict. In december 2024 beginnen de Verenigde Naties een onderzoek naar de beschuldigingen.
Als ook The Wall Street Journal in mei 2025 de bevelen en het misbruik aan elkaar knoopt, en de vraag opwerpt of Khan zich met de aankondiging wilde beschermen, legt de hoofdaanklager zijn werkzaamheden bij het hof tijdelijk neer. De beschuldigingen zijn dan een jaar oud. Een paar maanden later, in augustus, stapt een tweede vrouw naar voren. Ze zegt in The Guardian dat Khan misbruik maakte van zijn gezag over haar en haar herhaaldelijk onder druk probeerde te zetten om seksuele handelingen te verrichten. Khan ontkent ook deze beschuldiging.
Khan huurt de topadvocaten van het Londense Carter-Ruck in, gespecialiseerd in smaad en reputatiemanagement. Later komen daar nog zeker twee advocaten van andere bureaus bij. In interviews brengt Khan de beschuldigingen met de arrestatiebevelen in verband. Hij ontkent misbruik en suggereert dat hij slachtoffer is van een campagne om hem in diskrediet te brengen. Tegenstanders zitten hem dwars, bedoelt hij, omdat ze het arrestatiebevel voor Netanyahu van tafel willen.
„Sarah, thank you for being here”, begint CNN-presentatrice Christiane Amanpour haar programma op 16 juli. Een week voor de stemming in New York stapt het vermeende slachtoffer uit de anonimiteit. Amanpour interviewt haar drie kwartier lang. „Mr Khan zou hebben gevraagd of je je comfortabel voelde”, citeert Amanpour uit het VN-onderzoek. „Als je meneer Khan kent”, zegt Sarah, „dan weet je dat hij geen reactie verwacht. Meneer Khan doet wat hij wil.”
Khan reageert schriftelijk via zijn Britse advocaten op vragen van NRC. De meeste vragen laat hij onbeantwoord. Zijn advocaten spreken van „brede, ongefundeerde en volstrekt valse beschuldigingen” en een ‘persoonlijke aanval’.
Gevraagd naar de zaak van Charles Taylor schrijven zijn advocaten dat Khan „de suggestie dat hij zich schuldig zou hebben gemaakt aan een „publiciteitsstunt”’, ”categorisch van de hand” wijst. Ze schrijven dat de zaak Taylor juist een voorbeeld is van hoe Karim Khan ,,het belang van zijn cliënt boven zijn eigen belang stelde”.
Khan heeft zich ,,consequent ingezet voor het bevorderen van een cultuur van professionaliteit, wederzijds respect en verantwoordelijkheid. Hij heeft erop aangedrongen dat alle medewerkers, ongeacht hun positie of ervaring, met waardigheid en respect worden behandeld.” Volgens de advocaten heeft Khan ,,directe betrokkenheid aangemoedigd, een open-deurbeleid gehanteerd en zich bewust ingezet om af te stappen van een hiërarchische cultuur waarin het hogere management als afstandelijk of ontoegankelijk werd ervaren.”
Zijn advocaten noemen de beslissing die leidde tot de stemming van deze vrijdag ,,onwettig, procedureel oneerlijk en niet onderbouwd met bewijs”.
Shyamala Alagendra reageert uitgebreid op vragen . Ze schrijft dat NRC ,,onderdeel is geworden” van een bredere mediacampagne tegen haar man.
Gevraagd naar haar berichten over de onderscheiding van Koningin Elizabeth schrijft ze dat ze ,,geen excuses aanbiedt’ voor de ,,gedachten daarachter”. Ze schrijft dat ze ,,de diepste bewondering koestert voor wijlen Hare Majesteit Koningin Elizabeth II”.
Alagendra noemt het ,,volkomen menselijk om de hoop uit te spreken” dat, mocht haar man een erkenning krijgen, ,,die erkenning dan wellicht zou zijn gekomen tijdens het bewind van een vorstin die ik mijn hele leven lang had bewonderd.”
Sarah wil niet reageren.