Media en democratie Bij een hoogst uitzonderlijk diner, geïnitieerd door de Stichting Democratie en Media (SDM), sprak de top van de publieke en commerciële media met de ervoor verantwoordelijke bewindslieden. Het ging over de bedreiging van het Nederlandse medialandschap door de grote techreuzen, „het belangrijkste vraagstuk van deze tijd”.
Nienke Venema, directeur van Stichting Democratie en Media.
Stel, je hebt een vermogen van zo’n 150 miljoen euro. En je hebt ook een missie in het leven: het bevorderen van een daadkrachtige democratie én van een pluriform medialandschap. Hoe ga je daarmee dan aan de slag?
Voor die vraag stond Nienke Venema. Ze is directeur van de Stichting Democratie & Media, kortweg SDM. En die stichting, voortgekomen uit de idealen en het kapitaal van verzetskrant Het Parool, had eind vorig jaar een vermogen van welgeteld 154.396.755 euro. Het doel van de stichting, vastgelegd in statuten, is het ijveren voor pluriforme media en hun rol in de democratische rechtsstaat.
Afgelopen jaren gaf SDM invulling aan die opdracht door onder meer subsidies te verstrekken aan allerlei organisaties en initiatieven die pasten bij haar dubbele doelstelling. Zo steunde ze in 2025 het vakblad voor journalisten Villamedia (met 70.000 euro), het archief van World Press Photo (40.000 euro), de bijzondere leerstoel onderzoeksjournalistiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam (50.000 euro), digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom (35.000 euro), Stichting Theater na de Dam (77.500 euro, voor twee jaar), Stichting Stem op een Vrouw (30.000 euro), Stichting Democratie Monitor (81.900 euro, voor twee jaar), het Verzetsmuseum (30.000 euro), Transparency International Nederland (23.333,33 euro) en tientallen andere partijen.
„Maar deze tijd vraagt om iets anders”, zegt Venema, in het SDM-kantoor op de bovenste etage van een grachtenpand aan het Singel in Amsterdam. „Grote mondiale techreuzen domineren steeds meer ons informatielandschap, onze publieke informatievoorziening – en dat raakt de kern van waar Stichting Democratie en Media voor is opgericht.”
Daarom gooit Venema nu het roer om bij de organisatie die ze al sinds 2015 leidt. Want ze is ervan overtuigd dat de internationale technologiebedrijven en de opkomst van AI een ernstige bedreiging vormen voor het Nederlandse medialandschap – en daarmee ook voor de democratie. „Het gaat niet alleen om het overleven van de mediabedrijven”, stelt SDM in haar deze zomer verschenen Strategie ’26 – ’30: een nieuwe koers. „Het gaat ook om de vraag welke digitale infrastructuur onze publieke sfeer bepaalt: algoritmes van techreuzen waar niemand zeggenschap over heeft, of een medialandschap dat gestoeld is op democratische waarden.”
„We hebben besloten ons volledig op die problematiek te gaan toeleggen”, zegt Venema. „Het is het belangrijkste vraagstuk van deze tijd.” Voor financiële steun aan allerlei journalistieke en op democratie gerichte doelen trok SDM tot nu toe jaarlijks zo’n 2,5 miljoen euro uit, gefinancierd uit het rendement op het belegde vermogen. Die activiteit schroeft SDM nu drastisch terug – voor sommige ontvangers een hard gelag.
„Het is natuurlijk vervelend voor de organisaties die hierdoor hun financiering kwijtraken. Maar we stoppen nooit in één keer. Over het algemeen reageren de mensen die het treft begripvol.
„Er is een nieuwe realiteit ontstaan. Dat begon al met sociale media, die inmiddels de belangrijkste nieuwsbron zijn voor 33 procent van de Nederlanders van 18 tot 34 jaar. Nu komt er kunstmatige intelligentie bij, met chatbots en AI-agents, die straks voor jou als lezer gaan filteren wat je wel en niet moet lezen om bij te blijven. Dan zijn zelfs nieuwsbrieven geen veilige manier meer om je lezers te bereiken, want de agent kan bijvoorbeeld bepalen dat de aflevering van vandaag voor jou niet relevant is. Flop, weg.
„Als we onze publieke informatievoorziening willen veiligstellen, vraagt dat van ons allemaal iets nieuws. Dit is een enorm vraagstuk, waar geen silver bullet voor is. Ik zie hier een rol voor SDM om het maatschappelijke gesprek erover op verschillende niveaus aan te jagen, te faciliteren en verder te brengen. Vanuit het diepe historische besef dat pluriformiteit van media niet vanzelfsprekend is. En dat als die stukgaat, gaat ook je democratie stuk.”
Hoe ziet Venema dat aanjagen concreet voor zich? „Heb je ons bericht op LinkedIn vanmorgen gezien?”, vraagt ze. Op haar telefoon toont ze het bericht, waar een groepsfoto bij staat van twaalf mensen, zes mannen en zes vrouwen, casual gekleed, voor een molen. Het gezelschap vormt de top van de Nederlandse publieke en private mediawereld: de bestuursvoorzitters van de publieke omroepen NPO en RPO (regionale publieke omroepen), mediabedrijven DPG (met onder andere RTL, AD, Volkskrant en NU.nl), Mediahuis (onder andere Telegraaf en NRC), Talpa, ANP. Als vertegenwoordiger van de kleinere media is ook de uitgever van onderzoeksplatform Follow the Money van de partij.
De mediabazen hebben zich links en rechts opgesteld van minister van OCW Rianne Letschert (D66) , die media in haar portefeuille heeft, en staatssecretaris Willemijn Aerdts (digitale economie en soevereiniteit, ook D66). Tussen beide bewindslieden in staat Nienke Venema, die het initiatief voor deze hoogst uitzonderlijke mediatop-met-diner heeft genomen.
De top van de Nederlandse media flankeert SDM-directeur Venema (midden). Links en rechts van haar staatssecretaris Aerdts en minister Letschert.
„Het was volstrekt uniek dit gezelschap bij elkaar te hebben. We hebben natuurlijk allemaal de democratie heel hoog zitten. Maar we waren het er die avond óók over eens dat media en technologie niet los van elkaar gezien kunnen worden. Dat Big Tech een enorme bedreiging vormt voor onze publieke informatievoorziening. En dat we daar samen oplossingen voor moeten vinden.
„Dat betekent dat je daar een geïntegreerde visie en beleid voor moet ontwikkelen. Daarom was het belangrijk dat de minister en de staatssecretaris aan het gesprek deelnamen. Zij zeiden hier ook een prioriteit van te willen maken – en dat stemt me ongelooflijk hoopvol.”
„Ze zijn concurrenten, maar de belangen van iedereen bij dat diner lopen parallel. We willen allemaal op onze eigen manier waarde blijven toevoegen aan het publieke debat, aan de samenleving. We gaan nu kijken of we afspraken kunnen maken – noem het een media-akkoord – tussen de verschillende spelers in de mediawereld en de politiek. We moeten samen optrekken, en hebben zo een beginpunt willen markeren. Want niemand kan dit alleen.”
„Nee, zeker niet. Maar wel een lobbyist voor de publieke informatievoorziening, in dienst van de democratie. Dat is waarvoor de mannen en vrouwen van het illegale Parool in de Tweede Wereldoorlog hun leven hebben gegeven. Overigens is ons belang in DPG geen investering; we zijn een ideëel gedreven aandeelhouder. Het is een van de manieren om aan onze doelstelling te voldoen. We krijgen ook geen dividend.
„Naast het aanjagen van het gesprek tussen mediaorganisaties en politiek, willen we het publiek erbij betrekken. Samen met NUjij [het reactieplatform van NU.nl] en adviesbureau De Argumentenfabriek gaan we met een breed publiek een debat voeren over de media. Online en ook op bijeenkomsten door het hele land gaan we met mensen in gesprek over vragen als: hoe krijg jij eigenlijk je informatie? Wat vind je belangrijk? Waar maak jij je zorgen over? Wat zie je voor kansen? Wat zie je voor risico’s? Waar maak je gebruik van? Hoe weet je wat waar is? Wat de bron is, en of die bron klopt?”
„Ik denk dat het realistisch is om als mediasector en kabinet te zeggen: wij maken hier een prioriteit van. We kunnen het ons niet permitteren om te zeggen: we geven het maar op.”
„Dat is inderdaad een enorm probleem. We zullen in Europa samen moeten optrekken om een eigen infrastructuur te bouwen.”
„We beleggen passief in fondsen. Je ontkomt er niet aan dat daar ook aandelen van techbedrijven in zitten. Maar we houden het wel bij: het is minder dan en half procent van ons belegd vermogen. En we hebben vorig jaar besloten een groot deel van onze portefeuille over te hevelen van Amerikaanse aandelen naar Europese. Het gewicht van de VS in ons aandelenpakket is teruggelopen van 73 naar 36 procent, terwijl het gewicht van Europa is toegenomen van ruim 17 naar bijna 60 procent.”
„Ja. We hebben met elkaar afgesproken dat we, als de situatie daarom vraagt, bereid zijn het vermogen enigszins aan te spreken, tot een bepaalde ondergrens. Dat hebben we ook gedaan toen NRC in 2015 te koop stond en het Vlaamse Mediahuis vroeg of wij er als tijdelijke partner samen met hen in wilden investeren, omdat zij het Nederlandse krantenlandschap nog niet goed kenden. Wij vonden dat we dat moesten doen – en zijn later door Mediahuis weer uitgekocht.”
Stichting Democratie en Media (SDM) dankt haar vermogen (ruim 150 miljoen euro) aan de succesvolle uitgave van kranten. In de eerste plaats die van de illegale verzetskrant Het Parool, die in de Tweede Wereldoorlog werd opgericht. Toen de oorlog voorbij was, werd de Stichting Het Parool eigenaar en uitgever van de gelijknamige krant, en later ook van de Volkskrant en Trouw. In de loop der jaren groeide de stichting uit tot een vermogende grootaandeelhouder in de grootste uitgever van kwaliteitskranten in Nederland – waar korte tijd ook NRC Handelsblad en het AD toe hoorden. Na ernstige financiële problemen bij het krantenbedrijf verkocht de stichting, inmiddels onder haar nieuwe naam SDM, haar aandelen in de kranten grotendeels. Uit ideële overwegingen heeft ze nog wel een aandeel in het huidige moederbedrijf van Het Parool, de Volkskrant en Trouw (DPG Media) en ook in De Correspondent – waarvoor ze geen dividend ontvangt. SDM financiert haar activiteiten uit het rendement op haar belegde vermogen.