De Belgische Senaat lijkt bezig aan zijn laatste bedrijf. Wat ooit een machtig instituut was, is uitgehold tot een instelling met beperkte bevoegdheden en een lege agenda. Afschaffing staat gepland voor 2029. Maar Franstalige partijen sputteren tegen. ‘Ze willen een symbool van het verenigde België wegnemen.’
is verslaggever van de Volkskrant. Ze woont in België.
Een plenaire vergadering van de Belgische Senaat bijwonen, voelt een beetje als een bezoek aan een theater. Het decor: een majestueus halfrond, met een imposante koepel, heroïsche muurschilderingen en historische portretten. De roodfluwelen zetels, de goud geborduurde kroontjes, de wapenschilden: elk detail ademt geschiedenis en macht.
Het verhaal: de senatoren hebben net een ‘informatieverslag’ over het stimuleren van carpoolen geschreven. Dat willen ze laten goedkeuren. En ze willen toestemming om nieuwe verslagen te maken, zoals over ‘de opvolging van de aanbevelingen na de aanslagen in Brussel’ van 2016. Het voelt een beetje karig, dit soort vrijblijvende verslagen, maar dit is nu eenmaal hun taak.
Maar dan – plotwending – blijkt dat sommige senatoren zelfs die karige taak te veel vinden. Ze willen liever dat de Senaat – het equivalent van de Nederlandse Eerste Kamer – nog minder doet, of zelfs helemaal niets. ‘Ik weet dat de aanslagen opgevolgd moeten worden, maar laat dat de Kamer van volksvertegenwoordigers doen, waar de expertise zit’, zegt Karl Vanlouwe, fractievoorzitter van de Vlaams-nationalistische N-VA in de Senaat. ‘Zij kan dat beter dan wij in de Senaat.’
Het is in enkele scènes het drama van de Belgische Senaat: glorieus begonnen, geleidelijk hervormd en uitgehold, tot nu de Belgische politiek zich opmaakt om de instelling af te schaffen. De N-VA heeft bij het sluiten van het regeerakkoord bedongen dat de Senaat tegen 2029 moet verdwijnen, en de procedures daarvoor zijn volop in gang gezet. Als alles volgens plan verloopt, zijn deze senatoren bezig met de laatste akte.
De voorstanders van de afschaffing winden er geen doekjes om: de Senaat is overbodig. De instelling kost 40 miljoen euro per jaar, terwijl haar taken beperkt zijn en makkelijk door andere instellingen kunnen worden overgenomen. Dat past niet bij een efficiënte en moderne politiek. En trouwens, België heeft zo veel parlementen dat het best met een halfje minder kan.
‘De agenda zegt voldoende’, zegt Vanlouwe, die sinds 2010 voor de N-VA in de Senaat zetelt. ‘Dit jaar hebben er nog maar vier plenaire vergaderingen plaatsgevonden. De laatste twee werden afgelast, omdat er onvoldoende onderwerpen waren. Vandaag hadden we het over carpoolen, maar dat zou ook perfect in de Kamer of in de deelstaten kunnen. Dit is een instelling zonder enige politieke meerwaarde.’
Tegenstanders van de afschaffing zeggen dat die lege agenda er niet zomaar gekomen is, maar het gevolg is van jarenlange afbraakpolitiek. ‘De N-VA saboteert het werk om te bewijzen dat de Senaat niet functioneert’, zegt Anne Lambelin, fractieleider van de Franstalige socialistische oppositiepartij PS. ‘Ze gaan nergens mee akkoord, ze verplaatsen vergaderingen en zeggen dan dat de Senaat niet werkt. Maar dat is hun eigen fout.’
De Senaat was ooit een eerbiedwaardig orgaan: in 1831 opgericht, na de revolutie waarin België zich van de Nederlanden afscheurde, als tegenwicht voor de macht van het volk. De Senaat vertegenwoordigde de adel – vandaar de rode zetels, de kleur van de aristocratie. In de Kamer van volksvertegenwoordigers, in de andere vleugel van het gebouw, zijn de zetels groen, naar de velden en weiden van het boerenvolk.
De Senaat had lange tijd een wetgevende functie, net als de Nederlandse Eerste Kamer. Maar ook de klachten klonken gelijkaardig: de extra controle zou het wetgevend proces traag en stroperig maken. ‘Wij noemden dat het pingpongspel’, zegt Vanlouwe. ‘Dan werd een wetsvoorstel in de Kamer goedgekeurd maar in de Senaat gewijzigd, waardoor het weer naar de Kamer moest. Dat leidde tot enorme vertraging.’
Om die klachten te verhelpen, werd de Senaat een paar keer hervormd. In 1993 werd het een ‘reflectiekamer’, die langetermijnvisies moest uitzetten. In 2014 werd het een ‘ontmoetingsplaats van deelstaten’, die het beleid van verschillende landsdelen moest coördineren. De senatoren – beperkt tot zestig – werden niet langer verkozen, maar afgevaardigd uit het Vlaamse, Waalse, Brusselse, Franstalige en Duitstalige parlement.
Maar bij elke hervorming raakte de Senaat ook bevoegdheden kwijt, tot er in 2014 niet veel meer over waren. De Senaat gaat op dit moment nog over grondwetswijzigingen en benoemingen voor de hoogste gerechtshoven, en produceert informatieverslagen over hoe de Belgische deelstaten beter kunnen samenwerken, zoals door carpoolnetwerken op elkaar af te stemmen. Maar het nut van die verslagen wordt fel betwist.
‘Toen ik voorzitter was, deden we een informatieverslag over fake news’, zegt Stephanie D’Hose, fractieleider van de liberale oppositiepartij Anders, die van 2020 tot 2024 Senaatsvoorzitter was. ‘We hielden lange hoorzittingen met experts, schreven een verslag om vingers en duimen bij af te likken, vol aanbevelingen voor de regering. En wat gebeurde daarmee? Verticaal geklasseerd.’ Dat laatste is Vlaams voor: recht naar de prullenbak.
D’Hose baarde opzien toen ze in 2022 als Senaatsvoorzitter voor de afschaffing van haar instelling pleitte. ‘Ik was met een open blik gestart, maar in de praktijk moest ik vaststellen dat de Senaat geen enkel politiek nut had. Moet je zo’n instelling dan in stand houden, wetende dat onze begroting al vele jaren in het rood staat? Dat is gewoon onzinnig.’
De conclusie lijkt logisch: afschaffen en geld besparen. Al blijkt die besparing beperkt. Het personeel van de Senaat – 150 vastbenoemde ambtenaren – kan niet zomaar worden afgedankt, maar wordt met het personeel van de Kamer gefuseerd, een proces dat al is begonnen.
En het historische gebouw, het Paleis der Natie, kan niet zomaar worden afgestoten. Het labyrint van 25 duizend vierkante meter, met metershoge deuren, kostbare wandtapijten en magistrale luchters, kan allicht als ontvangstplek voor internationale conferenties en buitenlandse delegaties dienen, waarvoor het nu ook al wordt gebruikt. De besparing wordt al met al slechts op 8 miljoen euro per jaar geschat.
Bij de Franstalige partijen is daarom te horen dat het de N-VA niet zozeer om een besparing is te doen, maar om een uitholling van het Belgische bestuursniveau. ‘Het debat heeft ook een politieke en symbolische dimensie’, zegt Vincent Blondel, Senaatsvoorzitter en lid van de Franstalige centrumpartij Les Engagés. ‘Ik denk dat de motivatie van sommigen is om een symbool van een verenigd België af te schaffen, van wat zij als het vroegere België zien.’
Blondel moet zijn woorden voorzichtig kiezen, als Senaatsvoorzitter én als lid van een regeringspartij, die zich in het regeerakkoord aan de afschaffing heeft gecommitteerd. Maar Les Engagés hebben recentelijk hun ongemak laten blijken door extra voorwaarden aan het einde van de Senaat te stellen: zo wil de partij compensatie voor het verdwijnen van de Duitstalige senator, en vooral, een alternatieve procedure voor grondwetswijzigingen.
‘Als de Senaat wordt afgeschaft zonder de procedure voor grondwetsherzieningen aan te passen, kan de Grondwet in de toekomst veel te makkelijk worden gewijzigd’, zegt Blondel. ‘Dat kan dan met één keer een tweederdemeerderheid in de Kamer. Dat zou een veel te verregaande vereenvoudiging zijn. We zijn heel duidelijk: als daar geen oplossing voor komt, dan stemmen we niet in met de afschaffing.’
Nu de Franstalige regeringspartijen aan het schipperen zijn – ook de liberale MR sputtert tegen – lijkt de afschaffing van de ‘overbodige’ Senaat ineens een stuk minder zeker. Om de afschaffingsprocedure rond te krijgen, zijn nog vier stemmingen met tweederdemeerderheid nodig, zowel in de Kamer als de Senaat, en zowel in de bevoegde commissie als plenair.
Voor die tweederdemeerderheid is ook de steun van de Franstalige oppositiepartij PS nodig. Ook die stelt haar voorwaarden, en gaat er met gestrekt been in. Zo vindt de PS dat er eerst een grondig debat nodig is. ‘Een instelling afschaffen, dat is een ingrijpende daad’, zegt Lambelin. ‘Dat kun je niet doen zonder hoorzittingen met gezaghebbende grondwetspecialisten en andere deskundigen.’
De PS stelt ook voor om de Senaat niet zomaar af te schaffen, maar te transformeren tot een burgerparlement. ‘Vandaag is er in ons land sprake van een democratische vertrouwensbreuk’, zegt Lambelin. ‘Het vertrouwen tussen burgers en de politiek moet worden hersteld. Waarom zouden we deze unieke kans niet benutten om de Senaat om te vormen tot een burgerassemblee?’
Maar het meest controversieel is dat de PS in ruil voor haar steun het recht op abortus in de Grondwet wil laten inschrijven. Het is een typisch voorbeeld van hoe in de Belgische politiek volstrekt ongerelateerde onderwerpen aan elkaar worden gekoppeld. De Belgische premier Bart De Wever reageerde al ontstemd op de eis van de PS, en zei geen ‘tapijtenmarkt’ rond de afschaffing van de Senaat te willen.
En dus blijft de Senaat voorlopig doorgaan, al is het een wankel bestaan: in de praktijk al min of meer opgegeven, maar nog niet formeel doodverklaard. Dat zou, als de regering haar zin krijgt, ten laatste in 2029 moeten gebeuren.
‘Ik ga er op dit moment van uit dat de Senaat wordt afgeschaft’, zegt Tim De Bondt, de woordvoerder van de Senaat, na een rondleiding door het indrukwekkende gebouw, met zijn statige leeszaal en authentiek rooksalon, en zijn wirwar aan gangen en bochten. ‘Maar ik zou er mijn kapitaal niet op inzetten. Er kan altijd iets onverwachts gebeuren. In de Belgische politiek weet je het nooit.’
Source: Volkskrant