Afscheid van Zomergasten
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
„Ons hoofd is rond zodat onze gedachten ook een andere kant op kunnen gaan”, stelde de Franse schilder Francis Picabia ooit. Het is een goede manier om het iconische tv-programma Zomergasten te karakteriseren. Het VPRO-interviewprogramma, waarin een kunstenaar, wetenschapper, politicus of opiniemaker op een zondagavond urenlang vertelde over wat hem of haar bezighield aan de hand van beeldfragmenten, houdt er na deze zomer mee op. De kijkcijfers liepen terug en dat was een reden voor de omroep het programma, dat sinds 1988 op zondagavonden in augustus te zien was, weg te bezuinigen.
Is het jammer wanneer iets verdwijnt wanneer er minder mensen kijken, wanneer de clicks & likes als het ware dalen? Niet per se. Voor wie bijvoorbeeld – om in de geest van Picabia te blijven – een voorkeur heeft voor vierkante hoofden waarin gedachten niet hoeven rond te tollen, maar op voorspelbare wijze heen en weer stuiteren, is er niets verloren. Bovendien zijn er genoeg podcasts of gesprekken op YouTube waar nog wel uren naar geluisterd of gekeken wordt.
Het verdwijnen van Zomergasten is echter meer dan het verdwijnen van een tv-programma. Wetenschap en cultuur hadden er een vanzelfsprekende plek, waarmee getoond werd dat ze onlosmakelijk zijn verbonden met de samenleving, en dat je soms niet op zoek moet naar snelle antwoorden maar naar beklijvende inspiratie.
„Niet alles moet worden voorgekauwd, en mensen moeten niet meegesleept worden naar wat voor de hand ligt”, zei componist Louis Andriessen in 1989 toen hij Zomergast was. Hij gaf zijn visie op muziektheorie („muziek is beweging”), vertelde over het verschil in ritme tussen de vroege en late cartoons van Tom & Jerry en over waarom de avant-gardecomponist Arnold Schönberg eigenlijk tot de laat-Romantiek hoort. Het was een van de vele schitterende afleveringen van Zomergasten. De liefde voor zijn vak spatte ervan af. Binnen drie uur maakte hij de kijker enthousiast voor een van de minst begrepen kunstuitlatingen: moderne muziek. De avond was een ideale opstap om nieuwsgierig te worden naar andere levende componisten en om op zoek te gaan naar verbanden tussen wereldse zaken en muziek.
Natuurlijk had Zomergasten in de bijna veertig jaar dat het bestond saaie afleveringen, gemiste kansen of lieten uitzendingen meer ijdelheid zien dan goed is voor wie dan ook, maar vrijwel altijd gebeurde er iets. En dat íéts was het oproepen van nieuwsgierigheid in plaats van het bevredigen ervan. Tv-programma’s, nieuwsmedia en sociale media zijn steeds meer gericht op het antwoord geven op al dan niet gestelde vragen. Wie nieuwsgierig is, kan altijd ergens wel genoeg informatie vinden om niet meer nieuwsgierig te hoeven zijn. Dan zijn onderwerpen daarna een afgesloten hoofdstuk en worden de meningen vastgeklikt. Wat Zomergasten deed, was juist niet het geven van alle informatie, maar het wekken van nieuwsgierigheid omdat er archiefbeelden uit een rijke tv-geschiedenis werden getoond die van persoonlijke verhalen werden voorzien.
Wanneer nieuwsgierigheid is bevredigd, is het boek daarna gesloten. Wanneer nieuwsgierigheid wordt aangewakkerd, ontstaat een open wereld. En op het ogenblik is een open houding alleen maar noodzakelijker voor onze samenleving – al is het alleen maar omdat de aarde nu eenmaal rond is en het fijn is wanneer gedachten ook een andere kant op kunnen gaan.