Turkije Gedwongen door lage pensioenen en hoge kosten van levensonderhoud wonen Turkse gepensioneerden in goedkope hotels. „Ik noem veel Turkse gepensioneerden levende doden.”
In een theehuis bij een moskee in Ankara speelt een groep oudere mannen een kaartspel. In het midden staat Abdulalah Murat (59) die na zijn scheiding in een hotel woont.
Rond het plein bij de Haci Bayram Veli-moskee in Ankara zitten tientallen gepensioneerde mannen op de vele stadsbankjes. Sommigen staren zwijgend voor zich uit met een gebedsketting in de hand, anderen praten met hun buurman. De dreigende regenwolken lijken hen niet te deren. Het is een vertrouwd beeld in de Turkse hoofdstad. Toch gaat achter deze ogenschijnlijk ontspannen scène een hardere werkelijkheid schuil. Veel van de mannen die hier hun dagen doorbrengen, leven van een pensioen dat nauwelijks voldoende is om de huur, boodschappen en energierekening te betalen. Sommigen wonen daarom in goedkope hotels rond het plein.
„Niemand is tevreden. Vroeger kon je van een minimumloon of pensioen nog leven, maar dat is voorbij. Alles is duurder geworden”, zegt Ahmet Güngör (73), een kleine, tengere man met blauwe ogen en een pet op. „Mensen overleven nog, maar de vraag is hóé ze overleven.” Güngör werkte jarenlang als ijzervlechter in de bouw. Tegenwoordig leeft hij van een pensioen van 20.000 lira per maand, omgerekend ongeveer 400 euro.
Naast hem luistert de niet-gepensioneerde Latif Delil (46) mee. Ze hebben elkaar leren kennen in een goedkoop hotel waar ze beiden wonen. Ze betalen ongeveer 12 euro per nacht. Volgens hen is dat goedkoper dan een huurwoning in Ankara, omdat die 12 euro inclusief alles is. Delil is gescheiden en onderhoudt nog zijn drie kinderen. „Deze man hier kan amper rondkomen en leent mij af en toe zelfs geld. Wat moest ik zonder hem”, zegt Delil.
Om wat bij te verdienen nemen de mannen dagklussen aan in de bouw. Óók de 73-jarige Güngör. „Elke ochtend verzamelen we bij een bakkerij. Werkgevers komen langs en zeggen dat ze bijvoorbeeld vijf mensen nodig hebben. Vervolgens kiezen ze ons uit alsof ze watermeloenen uitzoeken. Heb je geluk, dan krijg je werk. Heb je pech, dan wacht je de hele dag voor niets.”
Ahmet Güngör (73) probeert zijn pensioen van omgerekend ongeveer 400 euro per maand aan te vullen met dagklussen in de bouw.
De financiële problemen van Delil en Güngör weerspiegelen een breder probleem. In de Mercer CFA Institute Global Pension Index, die pensioenstelsels wereldwijd vergelijkt, scoort Turkije aanzienlijk lager dan veel Europese landen. Waar Nederland al jaren tot de best presterende landen behoort, valt Turkije in een van de laagste categorieën van de index. Vooral op het gebied van inkomenszekerheid voor ouderen blijft het land achter.
„De belangrijkste oorzaak ligt in de hervormingen van het pensioenstelsel in 1999 en 2008. Die betekenden in feite een verslechtering van de rechten van gepensioneerden”, zegt arbeidseconoom Aziz Çelik. „Vooral de manier waarop pensioenen worden berekend is ingrijpend veranderd, waardoor de uitkeringen veel lager uitvallen dan vroeger.”
Çelik erkent dat mensen vroeger vaak al rond hun vijftigste met pensioen gingen. Nu ligt de pensioenleeftijd tussen de 58 en 65 jaar. Maar volgens Çelik zegt de pensioenleeftijd op zichzelf weinig. Om die goed te beoordelen, moet je volgens hem ook kijken naar onder meer de levensverwachting, arbeidsomstandigheden en het aantal gewerkte uren.
Er zijn in Turkije zo’n 17 miljoen gepensioneerden op een bevolking van 86 miljoen. Tussen hun pensioenen bestaan door de huidige berekeningsmethode grote verschillen, zegt arbeidseconoom Çelik. Vooral werknemers die jarenlang voor een minimumloon hebben gewerkt, worden volgens hem getroffen. Hun pensioen kan ver onder het minimumloon uitkomen.
In de omgeving van de Haci Bayram Veli-moskee in Ankara verblijven vele gepensioneerde mannen.
Zonder ingrijpen zouden sommige gepensioneerden nog minder ontvangen. Daarom stelt de regering jaarlijks een wettelijk minimumpensioen vast. Volgens de huidige berekeningsformule zouden veel pensioenen nog lager uitvallen. De overheid vult ze daarom aan tot het wettelijk minimumniveau van 20.000 lira”, zegt Çelik.
Lage pensioenen zijn een kant van het probleem van de gepensioneerden. Door de jarenlange hoge inflatie zijn de kosten van basisvoorzieningen fors gestegen. Volgens het Turkse statistiekbureau TÜIK bedroeg de inflatie in mei ruim 30 procent.
„Wanneer economische welvaart niet eerlijk wordt verdeeld en daarbovenop een verkeerd economisch beleid wordt gevoerd, krijg je de situatie die we vandaag zien: miljoenen gepensioneerden die moeite hebben om rond te komen”, zegt Cengiz Yavuz, voorzitter van de gepensioneerdenvakbond Emekli-Sen.
Dat leidt volgens Yavuz tot schrijnende situaties. Ouderen brengen niet alleen de nacht door in goedkope hotels, maar slapen volgens hem ook in trein- en busstations of op de spoedeisende hulp van ziekenhuizen omdat ze nergens anders heen kunnen. „Dat is de realiteit van een groeiende groep gepensioneerden in Turkije.”
In een theehuis aan het plein speelt een groep oudere mannen okey, een populair Turks bordspel. „Zoek je gepensioneerden die in een hotel wonen? Dan ben je hier aan het juiste adres”, grapt de 70-jarige Kudret Yilmaz. Zelf woont hij met zijn vrouw in een flat. De 40.000 lira aan pensioen die ze samen ontvangen is volgens hem niet genoeg om van rond te komen. Daarom blijft hij werken als acteur en figurant. Trots laat hij op zijn telefoon filmpjes zien waarin hij meespeelt. „Ik noem veel Turkse gepensioneerden levende doden. We leven nog, maar we kunnen niet meer leven zoals mensen zouden moeten leven. Ik heb twee kleinkinderen. Op feestdagen wil je ze geld geven, maar een klein bedrag stelt tegenwoordig nauwelijks nog iets voor.”
Abdullah Murat (59) woont sinds zijn scheiding zeven jaar geleden in een eenvoudig hotel in Ankara. Van zijn pensioen kan hij niet rondkomen, dus werkt hij nog zes dagen per week bij een bouwbedrijf. Toch koos hij niet alleen omdat het goedkoper is voor het hotelleven. „Thuis zou ik elke avond alleen zijn. Hier loop ik naar beneden, drink ik thee en maak ik een praatje. Als iemand ziek wordt of hulp nodig heeft, helpen we elkaar. We zijn een soort familie geworden.”
In goedkope hotels betalen gasten omgerekend zo’n 12 euro per nacht. Dat is vaak voordeliger dan het huren of kopen van een huis, omdat het inclusief is.