Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt dat veel gemeenten niet willen meehelpen met opvang van asielzoekers, ondanks de Spreidingswet. Dat geldt zelfs voor gemeenten die een coalitie hebben met partijen die ook deel uitmaken van het kabinet, zoals Noordwijk. Hoe ziet dit verzet eruit?
Velen zullen bij Noordwijk denken aan lange, brede stranden waar je naar hartenlust kunt wandelen, maar asielminister Bart van den Brink zal de gemeente inmiddels eerder associëren met tegenwind en hakken in het zand.
Dat heeft alles te maken met het Noordwijkse coalitieakkoord dat onlangs werd gepresenteerd. Daarin maakten de nieuwe bestuurspartijen in boude bewoordingen bekend geen enkele bijdrage te gaan leveren aan het oplossen van de problematiek waar Van den Brink zich al sinds zijn benoeming het hoofd over breekt: het grootschalige tekort aan opvangplekken voor asielzoekers.
Volgens de Spreidingswet, in 2024 ingevoerd om de pijn van de opvangcrisis eerlijk over alle provincies te verdelen, zou Noordwijk uiterlijk volgend jaar juli 254 asielzoekers moeten huisvesten. Maar dat zal ‘in geen enkele kern, tijdelijk noch permanent, en in geen enkele vorm’ gebeuren, aldus het akkoord.
De coalitiepartijen – bestaande uit verkiezingswinnaar Partij voor de Inwoners, VVD, CDA en twee andere lokale fracties – voeren daarvoor een waaier aan argumenten aan. Zo zou de komst van een azc te zwaar drukken op de politie, de huisartsen en het elektriciteitsnetwerk van het 46 duizend inwoners tellende Noordwijk. Ook zou de gemeente al genoeg op haar bordje hebben door de opvang van zo’n zeshonderd Oekraïense vluchtelingen, de toestroom van toeristen en de vestiging van werknemers van het Europese ruimtevaartinstituut Estec.
Bovendien zou een azc een negatieve invloed hebben op het ‘veiligheidsgevoel’ van de Noordwijkers. De coalitie kondigt daarom aan ‘alle mogelijkheden tot verzet’ tegen de Spreidingswet te zullen benutten.
‘Wij luisteren naar onze inwoners, komen op voor hun belangen en zorgen’, zo verklaarde Ivar Krüse, de 28-jarige voorman van de Partij voor de Inwoners, bij de presentatie van de plannen. ‘De Spreidingswet tast die belangen aan. Daarom pakken we de regie terug.’
Van alle 342 gemeenten in Nederland staat Noordwijk misschien wel het meest geharnast in de strijd tegen de verplichte opvang van asielzoekers. Maar ook elders kan minister Van den Brink nog fikse weerstand verwachten. Zeker 20 gemeenten blijken namelijk expliciet in hun nieuwe coalitieakkoord te hebben vastgelegd dat zij de komende vier jaar geen asielzoekers zullen verwelkomen, zo wijst een inventarisatie van de Volkskrant uit. En ook zo’n zeventig andere gemeenten die de Spreidingswet wél zeggen te steunen, werpen in hun akkoord obstakels op.
Opmerkelijk is dat van die twee groepen in totaal 76 gemeenten een coalitie hebben met een of meerdere partijen die ook deel uitmaken van het kabinet. Daarbij gaat het 58 keer om de VVD, 19 keer om D66 en 40 keer om Van den Brinks eigen CDA. Afgelopen mei lieten cijfers van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) al zien dat 250 gemeenten momenteel slechts deels (85) of helemaal niet (165) aan hun opvangplicht voldoen. Tien daarvan werden recentelijk door Van den Brink, die in totaal 22.800 extra opvangplekken moet zien te realiseren, op het matje geroepen.
Wat vertellen de 329 coalitieakkoorden die tot nu toe zijn gepresenteerd over het draagvlak voor de Spreidingswet? Hoe proberen gemeenten de uitvoer van de wet te verhinderen of beperken? En hoeveel lastiger maken zij daarmee de toch al ingewikkelde opdracht van de minister?
In Noordwijk hebben ze de messen alvast geslepen. Daar bereiden de bestuurspartijen zich volgens het coalitieakkoord voor op ‘actieve lobby richting VNG, Rijk en andere overheden’, ‘juridische procedures’ en ‘samenwerking met gelijkgestemde gemeenten’. Hoe precies, is onduidelijk: Ivar Krüse, intussen benoemd tot wethouder met de portefeuille asiel, wil de Volkskrant niet te woord staan.
Gelijkgestemden zijn er in elk geval genoeg. Zo blijken bijvoorbeeld Maassluis, Midden-Delfland, Oldebroek en Vlaardingen zich in hun coalitieplannen ook ferm tegen asielopvang te keren. Het gaat hierbij deels om gemeenten waar de plaatselijke VVD de macht deelt met lokale fracties van (radicaal-)rechtse signatuur, zoals Leefbaar Maessluys, waarvan de partijleider onlangs in NRC zei ‘geen tegenstander van remigratie te zijn’, of het Christelijk Verbond Oldebroek, dat zich onder aanvoering van voormalig Ongehoord Nederland-presentator Tom de Nooijer fel teweerstelt tegen alles wat ‘onchristelijk’ of ‘woke’ is.
De algemene teneur wordt het beste samengevat door Midden-Delfland, dat nu nog een groot azc heeft: ‘We laten ons niet leiden door wat er landelijk en internationaal op ons afkomt.’
Net als Noordwijk zeggen de gemeenten Albrandswaard (waar de VVD in de coalitie zit), Steenbergen (idem) en Borne (VVD en CDA) hun opvangplicht bij de rechter aan te vechten. Dat is op zich niet vreemd, meent Geerten Boogaard, hoogleraar decentrale overheden aan de Universiteit Leiden. ‘Dat is wat je krijgt als een kabinet zegt: dit is een bindend besluit. Dan grijpen sommige gemeenten naar juridische middelen. En als ze echt denken dat ze een azc niet kunnen bolwerken, is dat een valide bezwaar. Ik verwacht ook dat daarover nog de nodige rechtszaken zullen worden gevoerd.’
Of het ook iets uithaalt, is vers twee. Vorige maand nog ving Den Haag, dat inmiddels heeft aangekondigd wel beperkt asielzoekers te willen opnemen, bot in de rechtbank. Die gemeente had aangevoerd dat ze vanwege haar hoge bevolkingsdichtheid geen opvang en onderwijs kan bieden aan alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’ers). De rechter verwierp dit argument, omdat andere plekken in Nederland hun eigen moeilijkheden zouden hebben, zoals een lastige bereikbaarheid van scholen in landelijke gebieden. Al die verschillende omstandigheden laten meewegen zou ‘niet werkbaar’ zijn.
Het verklaart wellicht waarom de gemeentewoordvoerder van Steenbergen zich op de vlakte houdt, als de Volkskrant vraagt waarom ze daar wel fiducie hebben in een juridische procedure: ‘We gaan dit nog nader onderzoeken.’
Er zijn ook meer gemeenten die zich, zoals Noordwijk, uitspreken tegen asielopvang vanwege de zorg voor andere doelgroepen. Albrandswaard benadrukt in het akkoord dat het twee klinieken heeft voor psychiatrische patiënten en tbs’ers. Aalsmeer, Blaricum, Gennep, Medemblik en Westland wijzen op hun opvang van Oekraïense vluchtelingen, net als Halderberge, Montfoort en Stichtse Vecht. Daarvan huisvest het eerste rijtje inderdaad bovengemiddeld veel Oekraïners. Voor het tweede rijtje geldt dat niet: Halderberge scoort op dit punt slechts gemiddeld, Montfoort en Stichtse Vecht zelfs ondergemiddeld.
Toch is het begrijpelijk dat ook zij hun andere zorgtaken benoemen. De Spreidingswet biedt gemeenten de mogelijkheid ‘aandachtsgroepen’ op provinciaal niveau uit te ruilen: is de een bereid om wat extra statushouders of Oekraïners onder te brengen, kan de ander zeggen: doe ons dan maar wat meer asielzoekers.
In Gennep en Aalsmeer – twee gemeenten met D66, VVD en CDA in de coalitie – hebben ze er daarom voor gekozen om helemaal geen asielzoekers op te nemen. ‘We hebben al een hele kluif aan onze 440 Oekraïense vluchtelingen’, zegt Mariska van den Hoogen, asielwethouder namens D66 in Gennep, waar zo’n achttienduizend mensen wonen. ‘Mocht het Rijk toch van ons verwachten dat we ook asielzoekers opvangen, dan zullen we regionaal moeten bekijken wat we met de Oekraïners doen.’
Hoewel gemeenten formeel dus onderhandelingsruimte hebben, schuilt daarin volgens minister Van den Brink wel een risico. ‘Als iedereen het gesprek begint met nul’, zegt hij via zijn woordvoerder, ‘dan telt het op geen enkele manier op.’
Problematisch wordt het ook als gemeenten zich ten onrechte rijk rekenen. Zo blijken zowel Alblasserdam als Hardinxveld-Giessendam er volgens hun coalitieakkoorden op te vertrouwen dat het naburige Sliedrecht alle asielzoekers in de regio zal huisvesten. Maar Sliedrecht meldt juist in het akkoord: ‘We nemen niet langer verantwoordelijkheden van andere gemeenten over. Eerder gemaakte afspraken zullen worden ontbonden.’
Mark Jongeneel, leider van coalitiepartij Slydrecht.Nu, moest ‘heel hard lachen’ toen hij de asielparagrafen van Alblasserdam en Hardinxveld-Giessendam onder ogen kreeg. ‘Ze hebben dit gewoon opgeschreven zonder ons te raadplegen. Ik denk dat ons nieuwe college daar binnenkort wat werkbezoekjes zal moeten afleggen.’
Dat uitgerekend D66, VVD en CDA op lokaal niveau zo vaak meewerken aan het blokkeren en begrenzen van de opvangplicht, kan op weinig begrip rekenen in politiek Den Haag. Minister Van den Brink wil ‘niet ingaan op individuele gevallen’, meldt hij via zijn woordvoerder, maar stelt wel: ‘Van gemeenten mag worden verwacht dat zij zich aan de wet houden.’
CDA-leider Henri Bontenbal zegt: ‘Het is heel simpel. Elke gemeente moet de Spreidingswet uitvoeren. Dat kan op verschillende manieren en in afstemming met andere gemeenten, maar het niet uitvoeren van de Spreidingswet is geen optie.’
De woordvoerder van D66-voorman Jan Paternotte noemt de wet ‘essentieel’ voor de asielketen. ‘Vanuit de Tweede Kamer blijven wij een beroep doen op alle gemeenten om goede opvang te realiseren.’
De VVD reageerde niet op vragen van deze krant.
Noordwijk en de andere ‘weigergemeenten’ mogen het slagen van de Spreidingswet dan al flink bemoeilijken, het lokale verzet beperkt zich niet tot een eenduidig ‘nee’ alleen. Zeker 65 gemeenten – waar de VVD 42, het CDA 33 en D66 17 keer in de coalitie zit – scharen zich op papier wel achter de Spreidingswet, maar stellen tegelijkertijd zulke scherpe eisen aan de asielopvang dat het nog maar de vraag is wat daar in de praktijk van overblijft.
Zo’n dertig gemeenten verbinden hun steun bijvoorbeeld aan de voorwaarde dat de asielopvang ‘kleinschalig’ moet zijn, doorgaans zonder dat te specificeren.
Het COA, verantwoordelijk voor de landelijke verdeling van asielzoekers, heeft afgelopen jaren slechts vier kleine azc’s (voor maximaal 150 personen) geopend. ‘Alles in het klein is onhaalbaar en onbetaalbaar’, stelt een woordvoerder. ‘En grotere locaties brengen ook voordelen met zich mee, zoals ruimte voor voorzieningen voor onze bewoners en omwonenden.’
Naast een beperkte opvangcapaciteit eisen ongeveer zeven gemeenten ook dat er in hun azc alleen gezinnen of vrouwen met kinderen komen te wonen. Alleenstaande mannen of amv’s zijn niet welkom.
Vooral dat laatste botst met de Spreidingswet, die gemeenten een afzonderlijke opvangopgave voor amv’s toebedeelt. Het COA wijst dit soort voorwaarden dan ook af: ‘Wij kunnen niet instemmen met beperking met betrekking tot de doelgroep.’
Wel legitiem, maar daarom niet minder lastig voor minister Van den Brink, is dat enkele gemeenten die de laatste jaren veel meer opvangplekken boden dan verplicht was nu de Spreidingswet aangrijpen om dat aantal tot het wettelijk minimum terug te schroeven. Dat geldt bijvoorbeeld voor Den Helder, Rheden, Rijswijk, Tubbergen en Wassenaar, momenteel nog goed voor in totaal zo’n 2.500 plekken, maar volgens de plannen straks voor 1.500 minder. Van den Brink zal elders in Nederland moeten aankloppen om deze verliezen te compenseren.
Dat het hem menens is, maakte hij begin deze maand nog maar weer eens duidelijk door de tien gemeenten die hij ter verantwoording had geroepen op de zogenoemde derde trede van de escalatieladder te plaatsen. Het komt erop neer dat zij onder verscherpt toezicht worden gesteld.
Bij de zesde en laatste trede grijpt de minister hard in: dan neemt hij de regie over en wijst hij zelf een opvanglocatie aan. Hoogleraar Boogaard vermoedt dat sommige coalitiepartijen daar juist op aansturen: ‘Zo kunnen zij een hard asielstandpunt blijven uitdragen en de minister de schuld geven als hij de regie pakt.’ Er kleven ook nadelen aan deze strategie, zegt Boogaard: ‘Zo’n houding helpt niet als je in Den Haag om geld gaat lobbyen voor kostbare infrastructuur.’
Hoelang Noordwijk zal blijven volharden in het verzet tegen de Spreidingswet moet blijken. Bij de presentatie van de coalitieplannen voorspelde waarnemend burgemeester Bernt Schneiders dat er een ‘spannende, enerverende periode’ aanbreekt voor de gemeente. Vervolgens sprak hij woorden waarin alle belanghebbenden in het Spreidingswetdebat – de minister, de gemeenten én de asielzoekers – hun eigen gelijk konden terughoren. ‘Op een bepaalde manier’, zei Schneiders, ‘is het wel stoer dat je de randen gaat opzoeken van wat er mogelijk is.’
In een vorige versie van dit artikel stond abusievelijk vermeld dat de gemeente Lelystad zich tegen de Spreidingswet keert. Dit is aangepast, waardoor het totaal aantal ‘weigergemeenten’ op 20 uitkomt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant