Ja, de rol van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) bij wetenschapsfinanciering kan worden teruggebracht. Maar alleen om haar zelf weer te laten bloeien en daarmee ook de universiteiten en de Nederlandse wetenschap.
In een recent opiniestuk betoogde Niels Ligterink dat wetenschapsfinanciering weer terug moet naar de eerste geldstroom. Een intern beoordelingssysteem zou beter aanspreekbaar zijn dan de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en een aantal bureaucratische lagen wegsnijden, waarmee kosten zouden worden bespaard en tijd gewonnen.
Het is een voorstel dat ik als oud-medewerker bij NWO vele malen heb gehoord, maar waarbij wel kanttekeningen zijn te plaatsen. De beoordelingssystematiek kan en moet zeker anders, maar er zijn argumenten om tegelijkertijd NWO in stand te houden.
Over de auteur
Robbert Hoogstraat is Hoofd Onderzoek & Valorisatie aan de Universiteit voor Humanistiek. Van 2018 tot 2024 werkte hij als senior beleidsmedewerker en projectleider bij NWO.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Om met de genoemde bureaucratie te beginnen: uiteindelijk zal het afhangen van de interne organisatie of universiteiten dit met minder bureaucratie kunnen uitvoeren dan NWO doet. De taak van NWO zal door achttien universiteiten (de veertien reguliere en de vier levensbeschouwelijke universiteiten) afzonderlijk uitgevoerd moeten worden. Het is niet geheel ondenkbaar dat men door de versplintering vervolgens een groter bureaucratisch apparaat optuigt dan er momenteel is.
Alles valt of staat bij de manier waarop het geld wordt verdeeld. Daar zou de discussie zich dan ook op moeten richten. Door bijvoorbeeld over te stappen op loting – een optie die NWO overigens wel bestudeert – is er een grote kans op minder bureaucratie, tijdverlies en kosten.
Dan die aanspreekbaarheid. Als zelfstandig bestuursorgaan valt NWO onder het bestuursrecht en dienen procedures navolgbaar te zijn. Daarnaast kunnen de uitkomsten aangevochten worden in een bezwaarprocedure. Het is ook mogelijk alle relevante documentatie op te vragen via een Woo-procedure. Maar geldt dit niet ook voor universiteiten? Nou, dat ligt zo simpel nog niet. Daar komt bij dat koepelorganisatie UNL en politici als Henri Bontenbal pleiten voor een inperking van de Woo voor universiteiten. Of universiteiten beter aanspreekbaar zullen zijn, valt dus nog te bezien.
Vervolgens zijn er mijns inziens ook een aantal argumenten om NWO in stand te houden. Allereerst het risico op vriendjespolitiek: wanneer universiteiten zelf het onderzoeksgeld gaan verdelen bestaat er het risico op nepotisme. Recent onderzoek toonde dit al aan bij de selectie van promovendi. Universiteiten hebben hier sowieso een taak om de eigen procedures te verbeteren, maar een onafhankelijke partij als NWO kan hier tegenwicht aan bieden.
Dan is er nog het nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek. Dit type onderzoek wordt ook wel getypeerd als ‘high risk, high gain’. Het kan zomaar iets heel groots opleveren, maar het kan ook een (tijdelijke) misser zijn. Universiteiten moeten echter hun begrotingen rond krijgen en doen dat helaas nog steeds terwijl zij gebukt gaan onder bezuinigingen, na jaren van onderfinanciering. Het ligt dan ook voor de hand dat zij geneigd zijn juist onderzoek te financieren waarvan zij weten dat het iets oplevert. Op safe spelen en een return on investment verwachten.
Daartegenover kan juist NWO royaal geld uitgeven, ongeacht of daar iets tegenover staat. Laat NWO dit type onderzoek financieren, zodat onderzoekers er ook niet op afgerekend worden door hun eigen werkgever wanneer zij eens een misser hebben.
Kortom, snoei NWO inderdaad terug, maar om haar zelf weer te laten bloeien en daarmee ook de universiteiten en de Nederlandse wetenschap. Terug naar de kern met het financieren van fundamenteel, nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek. Laat de thematische en samenwerkingsprogrammering aan universiteiten zelf over, zodat zij ook meer eigen accenten kunnen leggen. Alleen daarin ging er in 2025 al meer dan 400 miljoen euro om vanuit NWO.
De rol van verbinder – onder meer door bijeenkomsten te organiseren – kan NWO ook links laten liggen. Universiteiten zijn prima in staat dat zelf te organiseren. Wat dit alles aan besparingen oplevert, kan direct naar de eerste geldstroom, in de vaste voet. Resulterend in meer stabiele financiering voor alle universiteiten.
Op een klein aantal beleidsterreinen waarvan men politiek vindt dat die te belangrijk zijn om te laten liggen, kan vanuit NWO worden bijgestuurd. Bijvoorbeeld als het gaat om de transitie naar open science, het bredere erkennen en waarderen van wetenschappers of het bevorderen van diversiteit en inclusie in de academie.
Zo behouden we een NWO met een enkele, bloeiende roos en een beperkt aantal knoppen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant