Privé-eigendommen van Marilyn Monroe worden veelvuldig geveild en getoond in musea met de belofte meer van ‘de vrouw achter de mythe’ te tonen. Daarbij bekruipt de vraag wat we van beroemdheden mogen hebben, weten en zien – en wat te privé is.
schrijft voor de Volkskrant over tentoonstellingen, musea, kunst en geschiedenis.
De spulletjes liggen uitgestald alsof het een soort plaats delict is. Een versleten slaapmasker, een gebruikt potje crème, een wit sjaaltje. Precies deze dingen lagen naast het bed van Marilyn Monroe op de ochtend van 5 augustus 1962, toen zij daar dood werd aangetroffen. Op een politiefoto van haar rommelige nachttafeltje wijst een agent naar een leeg potje pillen.
Het zijn misschien wel de laatste spulletjes die Monroe heeft aangeraakt voordat ze een einde aan haar leven maakte. Nu liggen ze, samen met die politiefoto waarop ze zijn te zien, achter glas in museum Forum Groningen. Het levenloze lichaam is van de foto afgesneden, maar is in deze vitrine – waarin zelfs het doktersrecept voor die fatale pillen ligt – nog overal voelbaar.
Was Monroe een lang en gezond leven gegund, dan was ze dit jaar misschien wel 100 geworden. Maar was ze opgewekt ouder geworden, had ze haar looks verloren en was ze rustig met pensioen gegaan na haar Hollywoodcarrière, dan kun je je afvragen of de fascinatie voor haar leven nog net zo groot was geweest.
Wereldwijd zijn momenteel talloze tentoonstellingen te zien ter ere van haar verjaardag (op 1 juni). Niet alleen in Groningen, maar bijvoorbeeld ook in Londen, Parijs, New York en Los Angeles. Kijk even online rond en je ziet een opvallende gelijkenis tussen veel van deze exposities: de meeste tonen óók Monroes hoogsteigen spulletjes.
Marilyn in Forum Groningen laat niet alleen de spullen op Monroes nachtkastje zien, maar ook haar satijnen kamerjas, leesbril, een liefdeskrabbel van haar derde echtgenoot Arthur Miller en een bonnetje voor haar favoriete Dom Pérignon-champagne. Honderden voorwerpen die ooit rondslingerden in haar huis; soms gekoesterde eigendommen, soms toevallige rommeltjes. Soortgelijke spullen liggen nu in huizen, musea en kunstopslagen overal ter wereld.
Toen Monroe op 36-jarige leeftijd overleed, liet zij al haar kleren en persoonlijke bezittingen na aan haar vriend en acteercoach Lee Strasberg. ‘Het is mijn wens’, schreef ze in haar testament – waarvan een originele kopie ook in Groningen ligt, ‘dat hij deze, naar eigen goeddunken, verdeelt onder mijn vrienden, collega’s en degenen aan wie ik toegewijd ben.’
In 1999 belandde Monroes inboedel op de veiling. Anna Strasberg, Lee’s derde vrouw en weduwe, verkocht zo’n 600 kavels via Christie’s in New York tijdens een veiling – geadverteerd als ‘The Sale of the Century’ – die in totaal twee dagen zou duren en ruim 13 miljoen dollar opbracht.
Een belangrijk moment voor de ‘celebrity memorabilia’-markt, aldus Martin Nolan, mede-eigenaar van een veilinghuis gespecialiseerd in zulke spullen, Julien’s Auctions in Los Angeles. ‘Voor die tijd werden er ook wel nalatenschappen van beroemdheden geveild’, zegt hij via een videoverbinding, ‘maar dan ging het vooral om hoogwaardige kunst, juwelen of meubels.’
Mede door Monroes veiling daalde het besef in dat er veel méér spullen van beroemdheden geveild konden worden. ‘Mensen wilden ook haar kam hebben, haar beha, haar pillenflesje. Vooral de heel persoonlijke objecten roepen fascinatie op.’
Rond diezelfde tijd hield Darren Julien, Nolans latere compagnon, zich voor Sotheby’s bezig met memorabilia van beroemdheden. ‘Daar noemden ze hem de junk dealer’, zegt Nolan, ‘want dat is hoe grote veilinghuizen memorabilia zagen: als rommel.’
In 2003 richtte Julien zijn eigen veilinghuis op. Hij vroeg Nolan erbij, die destijds nog op Wall Street werkte, en sindsdien hebben de mannen de inboedels geveild van talloze sterren, onder wie Michael Jackson en Ringo Starr. Intussen zijn er bij hun veilinghuis ook heel wat objecten van Marilyn Monroe onder de hamer gegaan.
Zelfs de allereerste veiling die Nolan en Julien samen deden, was er een met Monroe-spullen: de tweede grote veiling in samenwerking met Anna Strasberg, in 2005. ‘Ik leerde al snel dat dit niet zomaar dingen zijn’, zegt Nolan. ‘Mensen houden van Marilyn. En hoewel we haar nooit meer kunnen ontmoeten, kunnen we wel iets van haar bezitten, en dat is het beste alternatief.’
Intussen zijn er hele privécollecties opgebouwd rondom de actrice. Een van de grootste is van de Duitse Ted Stampfer, die nu zo’n 1.500 voorwerpen heeft verzameld die ooit van Monroe waren, of over haar gaan. Hij is de grote bruikleengever van Marilyn in Groningen, en heeft ook het concept van de tentoonstelling bedacht.
Wat ooit begon als een tienerfascinatie en wat posters in een slaapkamer, is langzaam uitgegroeid tot een professionele carrière, vertelt Stampfer in het Groningse museum. Sinds vijftien jaar houdt hij zich fulltime bezig met zijn collectie; hij heeft meegewerkt aan al meer dan veertig exposities. Wat hij vooral wil laten zien aan het publiek: Monroe als ‘privépersoon’.
‘Marilyn Monroe was een act, een personage dat ze creëerde’, zegt Stampfer over de vrouw die ooit als Norma Jeane Baker werd geboren, als meisje in een weeshuis belandde, maar uiteindelijk uitgroeide tot wereldberoemd fotomodel en actrice.
Als we een rondje door de tentoonstelling lopen, staan we stil voor een vitrine met wat lijkt op de inhoud van een omgekieperde toilettas – een lippenstift, nepwimpers en krulspelden, netjes naast elkaar gelegd. ‘Dit symboliseert voor mij haar metamorfose.’
‘Ze wist precies hoe ze de media moest bespelen, en zette haar vrouwelijkheid in om haar carrière op te bouwen. Achter de camera was ze heel anders dan ervoor. Eigenlijk was ze een heel slimme zakenvrouw, ambitieus en zeer geëmancipeerd voor haar tijd.’
Dat blijkt ook uit sommige spullen uit zijn collectie, vertelt Stampfer, zoals het briefpapier van haar eigen productiebedrijf, de boeken die ze las ‘waarmee ze haar intellectuele kant ontwikkelde’, en ook haar agenda uit het jaar voordat ze stierf, die vol stond met (zakelijke) afspraken (en op de tentoonstelling digitaal door te bladeren is).
Zijn collectie bewaart hij in een geklimatiseerde, beveiligde kunstopslag buiten zijn woonplaats. ‘Voor mij zijn dit in de eerste plaats historische stukken die beschermd moeten worden.’
Ooit zal hij zijn verzameling waarschijnlijk weer verkopen. ‘Deze spullen worden bij veilinghuizen behandeld als kunst – en in de dertig jaar dat ik verzamel, heb ik de prijzen lineair zien stijgen.’
Telkens weer worden er veilingen georganiseerd met spullen van Monroe. Zo hield Julien’s in 2016 de derde grote veiling uit haar nalatenschap in samenwerking met Anna Strasberg, en organiseerde het vorige maand nog een feestelijk bedoelde ‘100 Years of Marilyn’-veiling. Tot 4 augustus kun je online bieden op de nalatenschap van de recent overleden Strasberg, inclusief ‘nog nooit eerder vertoonde’ dingen die ooit van Monroe waren, zoals een geannoteerd filmscript en gesigneerd contract.
Af en toe duiken er nieuwe spullen op, zoals brieven aan vrienden of oude foto’s. Maar ook dingen die op eerdere veilingen zijn verkocht, keren volgens Martin Nolan ‘voortdurend’ terug naar de markt. ‘Ik zeg altijd tegen mensen: onthoud dat je slechts de tijdelijke beheerder bent van deze voorwerpen. Want als je besluit ze weer te verkopen, krijg je er meer voor dan wat je hebt betaald.’
Memorabilia van beroemdheden zijn inmiddels een ‘beleggingscategorie’, benadrukt Nolan, spullen als die van Marilyn Monroe een ‘investering’.
Zo werd de jurk waarin Monroe ooit haar vermeende minnaar John F. Kennedy ‘Happy Birthday Mr. President’ toezong in 1999 nog voor bijna 1,3 miljoen dollar verkocht – in 2016 bracht die 4,8 miljoen dollar op, betaald door de particuliere museumketen Ripley’s Believe It Or Not. Inmiddels schat Nolan de waarde van deze ‘duurste jurk ooit geveild’ op meer dan 10 miljoen dollar.
Overigens heeft Nolan zelf in die vermeende waardestijging nog een handje gehad: dankzij zijn bemiddeling droeg in 2022 Kim Kardashian de jurk naar het Met Gala in New York, een actie die veel aandacht én verontwaardiging opleverde, waarover later meer.
‘Ik heb de belangstelling voor memorabilia over de afgelopen twee decennia enorm zien groeien’, zegt Nolan. ‘En technologie heeft daarop zeker invloed gehad: via online biedingen en livestreams van veilingen kunnen mensen van overal ter wereld elkaar beconcurreren.’
Vorige maand nog tijdens de ‘100 Years of Marilyn’-veiling hebben twee bieders, één online en één aan de telefoon, elkaar zo ver overboden dat een op 2 à 3 duizend dollar geschat, enkel papiertje uiteindelijk voor meer dan 140 duizend dollar is verkocht.
Op deze uitgescheurde agendapagina heeft Monroe ooit aantekeningen gemaakt over acteren, met methodes en oefeningen. Online werd het papiertje aangeprezen als bewijs dat Monroe ‘zich voortdurend bleef verdiepen in de kunst van het acteren’.
De uiteindelijke koper had wellicht een vergelijkbare interesse als verzamelaar Ted Stampfer in de ‘echte’ Marilyn Monroe; de professional die serieus genomen wilde worden als actrice. Met een papiertje als dit – of een agenda vol afspraken – lijken we een zeldzaam intiem kijkje te krijgen in haar brein.
Maar er zit meer achter de aantrekkingskracht van dit soort spullen. Want voor een kopietje met dezelfde informatie zouden mensen niet zoveel geld over hebben. Alleen voor de originele papieren – de dingen die Monroe daadwerkelijk heeft aangeraakt, dáár betalen mensen voor.
Dit mechanisme is zelfs wetenschappelijk aangetoond: hoe vaker memorabilia van geliefde beroemdheden door hen zijn aangeraakt, hoe meer ze waard zijn op de markt. Dat constateerden psychologen George Newman en Paul Bloom in 2014, na onderzoek naar een aantal veilingen uit nalatenschappen – waaronder die van Monroe in 2005. Ondervraagden gaven ook aan aanzienlijk minder te betalen als iets zou zijn ontsmet.
Lichamelijke sporen worden juist gezien als een pre. Veelzeggend is de lange, witte avondjurk op de ‘100 Years of Marilyn’-veiling, aangeprezen mede vanwege de zweetvlekken onder de oksels. ‘Dit is de enige vorm van verkoop waarbij dat een voordeel is’, lachte de veilingmeester, en verkocht het kledingstuk voor 32 duizend dollar.
Vorige maand verklaarde de koper van actrice Diane Keatons nagelknipper – vlak daarvoor verkocht door Julien’s Auctions – aan The Guardian dat hij bereid was 960 dollar voor het object neer te leggen omdat hij ‘iets intiems’ van haar leven wilde hebben, ‘en ik denk dat dit het intiemste is: er zullen haar vingerafdrukken op zitten.’
Newman en Bloom spreken van een geloof in ‘magische besmetting’: het idee dat iets van een persoon kan worden overgedragen via een voorwerp (een fenomeen dat rond 1900 werd geformuleerd door de beroemde antropoloog James Frazer).
‘Dit effect lijkt niet te worden meegenomen in schattingen voorafgaand aan veilingen’, schreven de psychologen destijds. Dat zou inderdaad verklaren waarom het snorkammetje van Freddie Mercury, in 2023 geveild door Sotheby’s in Londen, bijna driehonderd keer zoveel opbracht als vooraf was ingeschat (omgerekend zo’n 175 duizend euro).
Spulletjes van beroemdheden krijgen zo wel iets weg van de relieken, oftewel overblijfselen van heiligen, die binnen de katholieke kerk worden vereerd. Dit kunnen lichamelijke resten zijn – de allerheiligste relieken – maar ook dingen die een heilige tijdens zijn leven had aangeraakt, zoals kleren, doeken, soms het werktuig waarmee die was gedood.
Relieken zouden wonderen kunnen verrichten, en werden in middeleeuws Europa onmetelijk populair. Machthebbers konden er hun positie mee versterken, pelgrims maakten barre tochten om ze te bezoeken. En was je dan bij een stukje bot of splintertje Heilige Kruis geweest, dan kon je genezen van ziekte, of werd je beschermd tijdens een gevaarlijke reis.
Door de geschiedenis heen werden ook dingen zonder vermeende bovennatuurlijke krachten bewaard en behandeld als een soort relieken, zoals de tong van Johan de Witt, of de wandelstok van Johan van Oldenbarnevelt: twee invloedrijke, 17de-eeuwse bestuurders die met geweld om het leven zijn gekomen, en als politieke martelaren worden herinnerd.
In die traditie kunnen we de zorgvuldig bewaarde spulletjes van latere (soms ook tragisch gestorven) beroemdheden zien, zegt ook Irene Stengs, emeritus hoogleraar antropologie van ritueel en populaire cultuur aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Aan de telefoon spreekt ze over een proces van ‘seculiere sacralisering’ waarmee alledaagse dingen, aangeraakt door bewonderde mensen, tot niet-religieuze relieken worden getransformeerd.
‘Tegenwoordig betekent sacralisering vaak dat iets wordt bestempeld als erfgoed’, zegt Stengs. ‘Want als je iets erfgoed noemt, dan zeg je dat het relevant is voor volgende generaties, en dat het beschermd moet worden.’
Tekenend is de ophef die ontstond toen Kim Kardashian in 2022 besloot de ‘Happy Birthday Mr. President’-jurk aan te trekken naar het Met Gala. Ooit was deze jurk speciaal voor Monroe ontworpen, een nauwsluitend model met een paar duizend strassteentjes in een kleur die precies aansloot bij haar huid. Zo leek ze, toen ze John F. Kennedy toezong in haar typisch zwoele fluisterstem, wel naakt – en bedekt met diamanten.
Na dit optreden namen de geruchten over een affaire tussen de twee explosief toe. Drie maanden later was ze dood. Het moment in de glitterjurk zou worden herinnerd als een van de meest iconische Monroe-momenten.
‘Ik heb enorm veel respect voor de jurk en wat deze betekent voor de Amerikaanse geschiedenis’, zei Kardashian, zelf eigenaar van een aantal JFK-memorabilia, voorafgaand aan het gala tegen Vogue. In het artikel werd haar voorzichtigheid breed uitgemeten: ze zou de jurk alléén dragen op de trap van het Metropolitan Museum of Art. Boven zou ze het kledingstuk snel verwisselen voor een replica.
Desondanks waren velen bezorgd of de jurk niet zou beschadigen, onder wie ook de International Council of Museums (Icom). ‘Historische kledingstukken mogen door niemand worden gedragen’, schreef die organisatie in een statement, en ‘hoewel de jurk deel uitmaakt van een privécollectie, moet dit erfgoed worden beschouwd als eigendom van de mensheid’.
De verontwaardiging was compleet toen ongeveer een maand later bleek dat de jurk daadwerkelijk beschadigd was: terug op zaal bleken er kleine scheurtjes in de stof rond de rits te zitten en ontbraken enkele strassteentjes. Foto’s gingen viraal; museumketen Ripley’s ontkende verantwoordelijkheid.
Hoe het ook zij: over de glitterjurk lijkt in ieder geval de consensus te bestaan dat deze moet worden bewaard. Niet over alle Monroe-relieken valt hetzelfde te zeggen. Sommige dingen die in de loop der jaren te koop zijn aangeboden, voelen plaatsvervangend grensoverschrijdend.
Zo probeerde in 2015 de mortuariummedewerker die ooit Monroes lichaam had behandeld zijn slag te slaan. Uit de prullenbak had hij de weggegooide vullingen van haar beha gevist, net als een lok haar. Op een eigen website probeerde hij de objecten te veilen, met een startbod van 50 duizend euro. Het is onduidelijk of de verkoop ooit is doorgegaan – de man stierf kort na het online zetten.
Lichamelijke resten van heiligen worden vereerd omdat ze bovennatuurlijke krachten zouden bezitten. Overmatige aandacht voor het dode, ooit zo geseksualiseerde lichaam van Monroe heeft al snel iets viezigs.
Drie mannen betaalden flink geld om naast Monroe te worden begraven. Een zakenman kocht de grafkelder direct boven haar, naar verluidt met het verzoek om ‘met het gezicht naar beneden’ te worden neergelegd. Hugh Hefner, die ooit zonder Monroes toestemming haar naaktfoto’s in Playboy publiceerde, ligt naast haar. En in 2024 veilde Julien’s Auctions nog een grafkelder in de buurt voor 195 duizend dollar, aan iemand die ‘er altijd van heeft gedroomd’ naast Monroe te liggen.
Julien’s deinst er niet snel voor terug om dingen te verkopen. Afgelopen ‘100 Years of Marilyn’-veiling werden aanvankelijk ook medische röntgenfoto’s aangeboden, met daarop de contouren van haar borsten en het spiraaltje in haar bekken. Monroe leed aan endometriose, werd meerdere keren opgenomen in het ziekenhuis en had mislukte zwangerschappen. Ze werd onderzocht om te kijken waarom ze geen kinderen kon krijgen.
Na kritiek van feministische activisten online – sommigen stelden voor om geld in te zamelen, de foto’s te kopen en ze te vernietigen – besloot Julien’s de foto’s in te trekken. ‘We wilden dit een vrolijke verjaardagsviering houden’, zegt mede-eigenaar Martin Nolan daarover, ‘maar het zou kunnen dat ze later wel weer worden geveild.’
Wat mogen we hebben van Marilyn Monroe, wat mogen we weten, wat mogen we zien – en wat is te privé? Mogelijk bekruipt die vraag op momenten ook de bezoeker van de tentoonstelling in Forum Groningen. Tijdens het digitale bladeren door haar agenda, of bij het aanschouwen van de spulletjes die erbij lagen toen ze stierf. Zouden we willen dat dit onszelf na onze dood overkwam?
Maar als al die zalen één ding duidelijk maken, met al die foto’s en filmpjes waarin ze ons toelacht, al die teksten waarin haar levensverhaal tot in de kleinste details wordt verteld, en al die persoonlijke spulletjes die als relieken worden gepresenteerd, dan is het: Monroe is niet (meer) zoals wij. Ze is haar status als gewone mens al lang geleden ontstegen.
Marilyn, Forum Groningen, t/m 25/10.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant