Het gebruik van antibiotica in de veeteelt is in Nederland sinds 2009 met driekwart gedaald. Hoe is dat gelukt? Door samenwerking tussen overheid, veehouders en dierenartsen, vertelt hoogleraar Jaap Wagenaar.
is wetenschapsjournalist en epidemioloog en schrijft voor de Volkskrant vooral over biomedische onderwerpen
Koeien 57 en 2247 staan apart. Nee, ziek zijn ze niet, denkt Jaap Wagenaar. Ze hebben geen diarree en geen ontstoken uiers, constateert de hoogleraar infectieziekten aan de Universiteit Utrecht, oorspronkelijk opgeleid als dierenarts. ‘Ze zullen wel moeten afkalveren’, wijzend op hun stevige buiken. Nummer 2247 heeft zich zojuist nog laten masseren door een blauwe borstel die in de stal hangt.
Aan de overkant van de voergang staan enkele tientallen zwart-witte en bruin-witte koeien geduldig in de rij voor de melkstal. Hier, op boerderij De Tolakker, de onderzoeks- en onderwijsboerderij van de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht, aan de rand van de campus van de universiteit, is deze snikhete vrijdagmiddag een dag als alle andere.
De wetenschapsredactie van de Volkskrant interviewt deze zomer wetenschappers die opmerkelijke vooruitgang zien op hun vakgebied, van de opmars van nieuwe zonnecellen tot de verbetering van de luchtkwaliteit.
Aflevering 1: hoe het aantal verkeersslachtoffers spectaculair daalde in een halve eeuw
Geen van de koeien is ziek. Waren ze dat wel en kregen ze daar antibiotica voor, dan zouden ze een gekleurd bandje dragen om een van de achterpoten. De melker weet dan dat hun melk niet in de tank bij de rest van de melk terecht mag komen. Gebeurt dat wel, dan doodt het antibioticum namelijk ook de bacteriën die nodig zijn om yoghurt te maken.
Melk die ongeschikt is om yoghurt van te maken is natuurlijk niet het grootste probleem van antibiotica. Wat kwalijker is: na een tijdje worden bacteriën ongevoelig, oftewel resistent, voor antibiotica. Bacteriële infecties bij mens en dier zijn daardoor minder goed te bestrijden.
De Nederlandse veehouderij is erin geslaagd flink minder antibiotica te gebruiken; sinds 2009 is het gebruik met driekwart gedaald. Nederland is zelfs een voorbeeld voor de rest van Europa geworden. Wat verklaart dat succes?
Hoe ziet het leven van een resistente bacterie eruit?
‘Als bacterie leef ik vrolijk in de uier of in de longen van een zieke koe, totdat de koe een prik in haar nek krijgt met antibiotica. Via het bloed komt dat dan bij mij langs en maakt mij dood. Ik zit daar natuurlijk niet in mijn eentje; we wonen daar met miljarden. En dan is er altijd wel een van ons die door een toevallig foutje in haar DNA niet doodgaat aan het antibioticum. Die denkt: hé, ik heb lekker veel ruimte en eten. Die gaat zich vermenigvuldigen.
‘En zo zijn alle nakomelingen niet meer gevoelig voor het antibioticum, maar kunnen ze wel mensen of dieren ziek maken. Veel bacteriën zijn inmiddels resistent tegen bijna alle stoffen die we kunnen bedenken om ze dood te maken.’
En dat komt doordat we zoveel antibiotica gebruiken?
‘We weten al jaren dat als je veel antibiotica gebruikt, er ook meer resistente bacteriën zijn. In Nederland gebruiken we bij mensen heel weinig antibiotica; artsen schrijven het liever niet voor. Daar plukken we al jaren de vruchten van. De resistente ziekenhuisbacterie MRSA (Meticilline-Resistente Staphylococcus aureus, red.), die nare infecties kan veroorzaken als ze in je bloed terechtkomt, komt in Nederland weinig voor. In landen als Italië en Griekenland, en zeker in landen buiten Europa, is dat aan de orde van de dag. In Nederland sporen we MRSA actief op en roeien we die succesvol uit.
‘En zo pikte men een keer MRSA op bij de dochter van een veehouder die een operatie moest ondergaan. Ze was niet in het buitenland geweest, dus waar kwam die MRSA vandaan? Bleken de varkens op de boerderij van haar ouders er vol mee te zitten. En dat gold ook voor een deel van de veehouderij. Dat is een probleem als je MRSA in de gezondheidszorg laag wilt houden. In de gezondheidszorg voor de mens deden we het dus heel goed, maar uit onderzoek bleek dat Nederland in een vergelijking van tien Europese landen koploper was in antibioticagebruik in de dierhouderij. Oeps, deden we het daarin toch niet zo goed.’
Wat zette de verandering in gang?
‘Het hoge antibioticagebruik in de veehouderij kwam groots in het nieuws, mede door mensen als hoogleraar medische microbiologie Jan Kluytmans, die zich zorgen maakte over de toenemende antibioticaresistentie bij mensen. De Partij voor de Dieren stelde Kamervragen over resistentie en antibioticagebruik aan toenmalig minister Gerda Verburg: ‘Weet de minister wel dat het antibioticagebruik in de veehouderij zo hoog is, en wat gaat de minister daaraan doen?’ Het werd echt een politiek onderwerp.
‘En toen kwamen er verplichte doelstellingen vanuit de overheid. Eerst moest het antibioticagebruik met de helft omlaag. Daarna werd het 70 procent. Er was wel een probleempje: we wisten dat resistentie komt door gebruik van antibiotica. Maar andersom wisten we helemaal niet of het verminderen van antibioticagebruik ook zou leiden tot minder resistentie. Ging minderen wel iets opleveren? Niemand die het wist.’
En toen gingen boeren zomaar opeens minder antibiotica gebruiken?
‘Nou, er zijn wel degelijk harde woorden gevallen. ‘De minister kan dat wel eisen, maar wat nou als onze dieren er dood bij neervallen?’
‘Het succes zat ’m vooral in de samenwerking tussen de overheid, veehouders en dierenartsen. Er kwam wetgeving voor preventief gebruik: dieren die niet ziek waren, mochten niet meer uit voorzorg antibiotica krijgen. En er kwamen regels voor eerste-, tweede- en derdekeuze-antibiotica. Dierenartsen mogen derdekeuze-antibiotica pas voorschrijven als echt niks anders werkt, en dan nog moeten ze er goede redenen voor hebben. Die middelen willen we reserveren voor de mens. De onafhankelijke Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa, red.) werd opgericht. Zij analyseert en publiceert gegevens over antibioticagebruik en stelt normen.’
Het waren ook de inspanningen van de boeren zelf die bijdroegen, zegt u.
‘Veehouders werken met een kwaliteitssysteem, waarin ze ook antibioticagebruik zijn gaan bijhouden. Dat is uniek in de wereld – in het buitenland kijken ze er met jaloezie naar: hoe kunnen jullie elkaar als overheid en bedrijven zo vertrouwen?
‘Als dierenartsen antibiotica voorschrijven, gaat er een kopie van het recept naar de database van dat systeem. Eens per jaar sturen zij geanonimiseerde gegevens over gebruik naar de SDa. De SDa publiceert overzichten van hoe de sector het doet. Veehouders weten precies hoe hoog ze zitten in vergelijking met hun collega’s; je kon ze bij wijze van spreken midden in de nacht uit bed bellen en dan wisten ze het gewoon. De 25 procent hooggebruikers kreeg een code rood.
‘Het leuke van het kwaliteitssysteem: slachterijen zitten daar ook in. En als die zien dat een bedrijf ‘rood’ is, zeggen ze: ‘Als je daar niet iets aan doet, accepteren we jouw kuikens niet meer.’ Bovendien maakten sommige veehouders er ook echt een sport van om lager uit te komen met hun antibioticagebruik. Ik kijk zelf ook altijd in de Eneco-app omdat ik minder gas wil verbruiken dan vorig jaar. En minder dan de buren, natuurlijk.’
Het was natuurlijk allemaal te doen om minder resistentie. Is dat gelukt?
‘Ja, bij dieren wel. Het is echt gebleken dat als je minder antibiotica gebruikt, de resistentie afneemt. En het heeft niet geleid tot nadelige effecten op dierenwelzijn en diergezondheid.
‘Bij mensen daalt de resistentie nog niet. Bij urineweginfecties door de ‘poepbacterie’ E. coli neemt de resistentie nog niet af. Bij voedselinfecties door campylobacter neemt die zelfs toe. We weten niet goed waarom. Bij voedselinfecties door salmonella is het wat onduidelijker; mensen lopen die vaak in het buitenland op en er zijn verschillende typen.
‘De veehouderij levert in Nederland geen gigantische bijdrage aan resistentie bij mensen, en misschien ook wel minder dan we gedacht hadden. Maar iedere dode die komt doordat we antibiotica niet goed gebruiken in de veehouderij, moeten we ons aantrekken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant