De gerenommeerde Spaanse schrijver brak door met vreemde, raadselachtige romans. Moeder atoomhart zou anders zijn: een persoonlijk verhaal over vader en zoon. Maar is het dat ook?
is boekenrecensent van de Volkskrant. Hij is hispanist en vertaler.
Zelf omschrijft Agustín Fernández Mallo Moeder atoomhart als zijn ‘persoonlijkste en intiemste boek’. Daar keek ik van op. Zo kende ik deze spraakmakende Spanjaard nog niet: als een schrijver die de lezer in vertrouwen neemt en hem uitnodigt in zijn privédomein.
Een jaar of twintig geleden baarde hij opzien in Spanje met zijn Nocilla-trilogie, drie ‘romans’ waarin duidelijke plotlijnen, gidsende personages en vertrouwde vertellersstemmen schitteren door afwezigheid. Hier was een schrijver aan het woord die een broertje dood had aan gebaande wegen, aan lineaire structuren. Een schrijver die nieuwe inzichten tot stand wilde brengen door netwerken van verbindingen te creëren tussen de exacte wetenschappen, de filosofie, de antropologie, de literatuur, film, reclame, strips en noem maar op. Een schrijver die de grenzen tussen hoge en lage cultuur aan zijn laars lapte en alle grondstoffen van zijn tekst hetzelfde soortelijk gewicht gaf.
Het duurde een kleine twintig jaar voordat de Nocilla-trilogie in het Nederlands werd vertaald, maar het prachtig uitgegeven boekwerk kreeg in 2022 wel de prestigieuze Europese Literatuurprijs voor de beste uit een Europese taal vertaalde roman.
Kort daarna volgde een nieuwe vertaling: Trilogie van de oorlog. Elk van de delen van dit drieluik heeft een onmiskenbare historische achtergrond (de Spaanse Burgeroorlog, de Vietnamoorlog en de Tweede Wereldoorlog) en in het eerste deel is in de verteller zowaar een alter ego van de schrijver te herkennen.
Toch was Fernández Mallo niet fundamenteel anders gaan schrijven in Trilogie van de oorlog. Opnieuw eiste de vreemde, raadselachtige, ongerijmde vorm alle aandacht op. Opnieuw was het onmogelijk om je tijdens het lezen een voorstelling te maken van de schrijver achter de tekst als een menselijk wezen met wie je je kunt identificeren en kunt meeleven of tegen wie je je wilt afzetten, maar tot wie je je in elk geval kunt verhouden.
Niets van dat al. Ook Trilogie van de oorlog is meer een constructie dan een roman.
Is Moeder atoomhart uit ander hout gesneden? Is dit inderdaad Fernández Mallo’s persoonlijkste en intiemste boek?
De trigger – het twaalfjarige jubileum van het overlijden van zijn vader – en de ondertitel (‘Een waargebeurd verhaal’) wijzen in die richting.
Zijn vader was 87 toen hij in 2012 overleed en herbergde dus bijna een eeuw Spaanse geschiedenis in zich. In die eeuw veranderde Spanje van een monarchie in een kortstondige dictatuur, werd het eventjes een republiek, kreeg het daarna drie jaar een verschrikkelijke burgeroorlog over zich heen, zuchtte het vervolgens zo’n vier decennia onder de knoet van dictator Franco, om ten slotte over te gaan in de stabiele moderne democratie die het land sinds een jaar of vijftig is.
Fernández Mallo benoemt deze historische context wel, maar focust zich overwegend op de persoonlijkheid van zijn vader, op diens werk, diens ziekbed en diens betekenis voor hem. De zoon spiegelt zich aan de vader (hoe kan het ook anders) en daarbij springen zowel de verschillen als de overeenkomsten in het oog. Vader, dierenarts van beroep, geloofde hevig in de vooruitgang en was altijd druk in de weer met nieuwe ideeën en nieuwe projecten. Dat laatste heeft zijn zoon (die inmiddels een imposant oeuvre op zijn naam heeft staan) dus niet van een vreemde.
Maar waar de vader altijd het praktische nut van die ideeën en projecten vooropstelde, daar is het de zoon te doen om hun theoretische mogelijkheden.
Het hoeft dus niet te verbazen dat de vader geen affiniteit had met het schrijverschap van zijn zoon en dat de zoon op zijn beurt afstand voelde tot zijn vader. Dat verandert niet wezenlijk wanneer Fernández Mallo een gedenkwaardige episode uit het leven van zijn vader herkauwt (de fraaie metafoor is van de schrijver). In 2010 maakte hij de reis naar Amerika die zijn vader in 1967 beroepshalve had ondernomen. Hij ging daarheen om koeien te kopen van een bijzonder ras en ze over te vliegen naar Spanje.
Een onalledaagse onderneming, zeker in een tijd waarin veruit de meeste Spanjaarden nooit een stap buiten Spanje zetten.
Fernández Mallo verweeft de herinneringen aan en gedachten over zijn vader met eigenzinnige beschouwingen. Zo komen we memorabele passages tegen over schrijven, identiteit, de relatie tussen kind en ouders en de relatie tussen de eerste en de laatste fase van het leven. Jammer genoeg krijgen de beschouwende en speculatieve passages steeds meer de overhand en dat brengt het boek uit balans. Want het verhaal van een zoon over zijn vader, dat was toch de kern van dit boek? Nee dus.
Moeder atoomhart is een halfslachtig boek, dat je in vergelijking met ander werk van de schrijver inderdaad zijn persoonlijkste en intiemste werk zou kunnen noemen. Maar écht persoonlijk en intiem, dat is andere koek.
Agustín Fernández Mallo: Moeder atoomhart. Uit het Spaans vertaald door Adri Boon. Koppernik; 211 pagina’s; € 23,50.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant