‘Wanneer maak ik nou eens wat mee! Wanneer wordt het nou eens oorlog!’ De saaiheid van de Vinex-wijk waar ik in de jaren negentig opgroeide, had een raar kind van mij gemaakt. Verteerd door verveling – of zoals ik het zelf liever noemde: ennui – biechtte ik als negenjarige mijn oorlogswens op aan mijn nicht tijdens een wandeling op de Utrechtse Heuvelrug, waarlijk een van de sufste plekken op aarde. Waar was het avontuur? Waar was de heroïek?
De herinnering aan die wandeling kwam terug bij het kijken naar The Odyssey van Christopher Nolan. Dat soort epische verhalen vulden mijn kinderbrein met verlangen, en vervullen me nu met weemoed. Heldendom is niet meer wat het geweest is. Letterlijk; een held is nu iets anders dan vroeger. Een Homerische held was een mythische strijder met buitensporige krachten, op zoek naar glorie. Een moderne held verricht goede daden, en niet eens per se van het militaire soort. Een moderne held werkt in de ouderenzorg, of in de schuldhulpverlening, is de eenzame klokkenluider die met de nek aangekeken wordt. Juist in het gebrek aan glorie zit nu iets heldhaftigs.
Een goede daad doen is niet hetzelfde als iets avontuurlijks meemaken, of geroemd worden. Sterker nog, meestal gaan ze niet samen. Hoe erg iemand als Rutger Bregman ook de menselijke hang naar glorie probeert te kanaliseren naar een goed doel: de mensen die hij opleidt, worden lobbyisten. Dat is nobel, maar geen groots en meeslepend leven. Niet heroïsch op de klassieke manier.
Christopher Nolan maakt Odysseus een moderne held door hem een moreel schuldcomplex mee te geven, zijn Odysseus had graag het goede willen doen. Oorlog brengt geen glorie (die Odysseus trouwens toch niet zoekt, benadrukt de film) maar PTSS. Niet heel Homerisch van hem, maar daarmee wel meer een held van onze tijd.
Ik wilde als negenjarige heroïek in de oude zin des woords. Niet mensen helpen, maar avonturen beleven, zoals Homerus’ Odysseus avonturen beleeft, in oorlog. Dacht ik.
Hoe is het om een moderne held te zijn die ook avonturen beleeft? Met hun heldhaftige verzet tegen de Russen hebben de Oekraïners moderne heroïek teruggebracht in Europa, hoorde ik de afgelopen tijd. Een uitzonderlijke combinatie van militaire heroïek aan de ene kant, en ook, in dit geval, van altruïstische zelfopoffering. Grootse krijgers en redders, avontuur en verzet tegen onrecht.
De Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev roemde de terugkeer van heroïek naar Europa in 2022. Hij zei dat Bertolt Brecht ongelijk had toen hij een personage liet uitroepen: wee het land dat helden nodig heeft (Unglücklich das Land, das Helden nötig hat). Onzin, vond Krastev. Wee het land dat geen helden nodig heeft. In tijden van gevaar heeft Europa meer van dit soort Oekraïense heroïek nodig.
Nu hebben mensen linksom of rechtsom altijd helden nodig, omdat we graag anderen op een voetstuk plaatsen (en daar weer vanaf schoppen). Maar ik snap Krastevs punt heel goed dat als het er echt op aankomt, als gevaar dreigt, je niet genoeg hebt aan het toejuichen van in oranje gestoken schaatsers. Dan heb je ook de heroïek nodig van mensen die zich willen opofferen voor het geheel, militaire helden. Maar hoe je dat soort heldendom moet vieren of verbeelden blijft lastig.
Heldendom is ingewikkeld, zag ik in Oekraïne. De term ‘held’ was overal. Iedereen roemt de helden. En niemand zou beweren dat de militairen die het land verdedigen niet heldhaftig zouden zijn. Maar van familie van militairen hoorde ik dat wie tot held wordt verklaard, los komt te staan van de rest. Het isoleert. En de gezwollen retoriek kan in haast ondragelijk contrast staan met de realiteit van het leven als ‘held’. De tweedeling van helden en de rest, kan die heldenvereerders ook een goed argument geven zelf passief te blijven: ‘Ik ben nu eenmaal geen held, zoals jij’.
‘Helden sterven niet!’ is de leus in Oekraïne bij begrafenissen van soldaten. En dat is waar, want de helden worden geëerd, en krijgen zo de glorie van de eeuwigheid. Zijn de helden uit de Trojaanse oorlog na millennia niet ook nog springlevend? Odysseus leeft, in IMAX!
Maar de leus is ook een leugen. En Odysseus is maar een verzinsel.
Een Oekraïense veteraan, hospik en zangeres, Stasik, bracht het lied ‘Helden sterven’ uit, waarin ze voor de videoclip de doden over de rivier de Styx naar de onderwereld brengt. Helden sterven wel, zingt ze. In pijn en angst, in ambulances die niet snel genoeg waren, door onderkoeling, sepsis, omdat hun wapens verroest zijn.
Een waarheid die zich moeilijk leent voor massavermaak. De huidige helden zijn niet larger than life, zoals de Homerische Odysseus, maar ook maar mensen, eerder zoals zijn anonieme mannen die Ithaka niet bereiken. Dat is ook goed nieuws, want als je goed kijkt zie je ineens overal helden om je heen, niet alleen in de late bronstijd.
En het is slecht nieuws. Want helden sterven wel.