Nog altijd is in de wetenschap minder bekend over de clitoris dan over de penis. Amsterdamse onderzoekers proberen die kenniskloof te verkleinen met een wereldprimeur. Zij maakten in hoge resolutie 3D-scans van het clitorale zenuwnetwerk. ‘Het waren echt kabels.’
‘We hebben het model van de clitoris nog wel ergens liggen, ik pak het even.’ Bernadette de Bakker, arts-embryoloog aan het Amsterdam UMC, rommelt in wat laatjes. Ze komt terug met een klein zwart fluwelen zakje en haalt daar een bijzonder voorwerp uit tevoorschijn: een gekleurde glasheldere 3D-print van de clitoris. De vorm is, voor wie zich eerder in de klit heeft verdiept, herkenbaar: een zwanenhals, die uitmondt in twee vleugelvormige zwellichamen. Op de hals zit een klein haakje, het zichtbare ‘knopje’ van de klit, ook wel de glans genoemd.
Toch is het onderzoek achter dit 3D-model baanbrekend, en dat zit hem in de gekleurde lijnen die over de vleugels lopen. De paarse en groene flanken geven de zwellichamen weer, in het rood de bloedbanen. Daaroverheen krioelt een wirwar aan gele lijnen die de clitoris kleuren: de zenuwen. Het kleurrijke spektakel representeert de ingewikkelde neuroanatomie van de clitoris, die dankzij onderzoekers van het Amsterdam UMC voor het eerst ter wereld in hoge resolutie is vastgelegd. ‘We hadden helemaal niet verwacht dat het zenuwnetwerk zo groot is’, zegt De Bakker.
Na jarenlang achterstallig onderzoek komt de clitoris langzaamaan in de schijnwerpers te staan. Zo’n dertig jaar geleden begon die opmars, toen de Australische uroloog Helen O’Connell nieuw leven blies in het onderzoeksveld en liet zien dat het orgaan groter is dan alleen het ‘knopje’. Veel mensen denken dat de clitoris toen pas werd ontdekt, maar dat is onjuist: de oude Grieken speculeerden al over de functie van het orgaan en een handvol anatomen tekende vanaf de 16de eeuw illustraties voor de medische boeken.
Desondanks was de kennis over de clitoris lange tijd op z’n minst karig te noemen: vrouwelijke seksualiteit was eeuwenlang een taboe en weinig wetenschappers waagden zich daaraan. Die kenniskloof is nog niet gedicht. Wetenschappelijke publicaties over de penis overstijgen de clitoris met een factor twintig, en in veel anatomie- en seksboeken staat de clitoris nog steeds verkeerd of niet aangegeven.
Het idee voor het Amsterdamse onderzoek ontstond uit vergelijkbare frustratie. De Bakker werkte als embryoloog al langere tijd aan een techniek voor 3D-scans van menselijk weefsel in het ziekenhuis. Een paar jaar geleden benaderden twee gynaecologen, inmiddels gepensioneerd, haar met het voorstel om de clitoris te onderzoeken. Volgens hen klopte het niet wat er in de medische boeken stond: het leek alsof de mannelijke anatomie op het vrouwelijke orgaan was geplakt. Wat nou als we de vulva opnieuw bekijken met de nieuwste scantechnologie? De Bakker stemde in, zonder al te veel verwachtingen.
Die moderne scans maakt ze niet in een ziekenhuis om de hoek, maar in een reusachtige deeltjesversneller in de Franse stad Grenoble. Daar, in de European Synchrotron Research Facility (ESRF), maakt een tiental internationale onderzoekers, onder wie dus De Bakker, nauwkeurige beelden van organen en menselijk weefsel met röntgenstraling. ‘Het is de krachtigste röntgenbron van de wereld, zo’n 10 biljoen keer sterker dan de scanners in het ziekenhuis’, zegt De Bakker. ‘Als je een heel orgaan scant, kun je echt de individuele cellen in het weefsel zien zitten.’ Zo zijn bloedbanen, zenuwcellen en andere anatomische verbindingen in haarfijn detail te bestuderen door simpelweg met je muis door de beelden te scrollen.
Omdat veel wetenschappers staan te popelen om de deeltjesversneller te gebruiken, is de wachttijd lang. Een jaar na aanvang van het Amsterdamse onderzoek was De Bakker aan de beurt. Twee uitwendige geslachtsdelen van overleden vrouwen die hun lichaam aan de wetenschap hadden gedoneerd werden – vacuüm verpakt in ronde potten – naar Frankrijk gevlogen.
Maar eenmaal daar stuitten ze op een bureaucratische muur: volgens ESRF-medewerkers telden de geslachtsdelen niet als organen, dus weigerden ze scans te maken. ‘Ik was echt zo boos’, zegt De Bakker. ‘Een Franse en een Nederlandse hoogleraar anatomie steunden me en schreven de ESRF een brief. Toch mocht het nog steeds niet.’ Uiteindelijk wisten ze de regels te omzeilen door de organen naar een lokaal Frans ziekenhuis te sturen. Toen kwam er ineens wél groen licht bij de deeltjesversneller.
Het scannen gaat dag en nacht door in Grenoble. In een kamer vol computers en beeldschermen – en een bedbank, voor wie wil slapen – wachten wetenschappers de resultaten af. Als de eerste beelden binnenkomen, daalt het besef langzaam in. De Bakker en collega’s waren al scrollend de eersten op de wereld die het weefsel van de clitoris in zo’n hoge resolutie konden bekijken. In detail zagen ze waar de bloedbanen lopen, hoe de spieren zijn verbonden en waar de zwellichamen zich bevinden.
Het zenuwnetwerk wekte de meeste verbazing. ‘Eerst dachten we: wat zijn die witte structuren die we hier zien?’, vertelt De Bakker. ‘Het waren echt kabels.’ Later viel het kwartje: het zenuwnetwerk in de clitoris is veel groter en uitgebreider dan gedacht. Lang was aangenomen dat de zenuwen in de clitoris zich vernauwden richting de glans, oftewel het ‘knopje’. Maar de 3D-scans maakten duidelijk zichtbaar dat die zenuwen daar niet stoppen. Ze vertakken juist, als een soort boom, en vormen een complex netwerk. Ook lieten de beelden andere zenuwbanen zien die nog niet ontdekt waren, zoals een belangrijke zenuw naar de schaamlippen. Ze dienden een conceptversie van hun resultaten in op bioRxiv, een publicatie in een vakblad volgt later.
Dat begrip van het zenuwnetwerk is van grote meerwaarde, vindt De Bakker. ‘Door beter te weten waar de zenuwen precies lopen, kan zenuwschade bij chirurgische ingrepen voorkomen worden.’ Het simpelste voorbeeld is bij vrouwen die bevallen en een knip nodig hebben. Met deze kennis weet een gynaecoloog beter waar dat het beste kan. Maar ook bij genderbevestigende operaties of voor herstel van vrouwelijke genitale verminking zijn deze inzichten van groot belang.
Die meerwaarde overstijgt de geneeskunde ook. ‘Nog steeds is het zo dat kennis over vrouwelijke geslachtsdelen of seksuele gevoeligheid beperkt is’, zegt Stephanie Both, seksuoloog bij Amsterdam UMC en coauteur van het manuscript. Ook toont Nederlands bevolkingsonderzoek dat vrouwen minder plezier in seks ervaren dan mannen. Both vindt dat daar verandering in moet komen. ‘Seksuele gezondheid is erg belangrijk voor hoe lekker mensen in hun vel zitten. Dit onderzoek bevestigt wat je uit ervaring al wist: de glans is het meest gevoelig. Maar het laat ook zien hoe die zenuwen precies lopen. Naast het voorkomen van zenuwschade maakt dit ook betere voorlichting mogelijk over gezonde en plezierige seks.’
Om verder onderzoek te bevorderen zijn alle scans direct openbaar beschikbaar gesteld op de Human Organ Atlas Hub. In de toekomst gaat De Bakker door met scannen: de twee geslachtsorganen van deze studie waren van oudere vrouwen, maar het zou interessant zijn om ook te kijken naar jongere vrouwen. ‘We gingen deze studie helemaal blanco in, puur om te kijken wat dit oplevert aan nieuwe kennis’, vertelt ze. Nu wil ze door, ook om de hoeveelheid kennis over de penis versus de clitoris recht te trekken. ‘Dat is toch een stukje emancipatie, denk ik.’
1. De dichtheid van zenuwen in de clitoris is minstens zes keer hoger dan in de penis.
Dat toonden Duitse onderzoekers twee jaar geleden aan, in vakblad Scientific Reports. Hun studie gebruikt een andere methode dan Amsterdam UMC: dunne plakjes van de clitoris zijn gekleurd met een immuunstof, die de zenuwen onder de microscoop duidelijk zichtbaar maakt. Zo wordt ook al duidelijk dat er niet één zenuw naar de clitoris loopt, maar een bundel van zenuwbanen. ‘Deze studie helpt ook met het beter begrijpen van de zenuwen’, zegt De Bakker. Vanuit biologisch perspectief is het ook logisch dat die dichtheid hoger ligt in de glans dan de eikel. ‘Beide zijn op dezelfde manier ontwikkeld bij een embryo. Er zitten dus evenveel zenuwen, maar de eikel is veel groter dan de glans.’
2. De clitoris (en eikel) heeft speciale zenuwcellen, genaamd de ‘Krause-lichaampjes’.
Een studie uit 2024, gepubliceerd in Nature, laat zien dat deze sensoren in muizen gevoelig zijn voor trillingen tussen de 40-80 Hertz. Dat is opvallend: veel vibrators zijn ontworpen om op dezelfde frequentie te trillen. Daarnaast doen de onderzoekers ook een experiment waarbij ze de Krause-lichaampjes met gentechnologie hebben uitgeschakeld. ‘Zodra je ze uitzet, zie je duidelijk dat de vrouwelijke muizen minder seksueel actief zijn’, vertelt Both. ‘Deze zenuwcellen spelen dus een belangrijke rol bij het erotisch verlangen en seksueel plezier.’
3. Door seksuele opwinding zwelt de clitoris enorm op: het orgaan wordt dan tweemaal zo groot, vergelijkbaar met de penis.
Dat toonden Amsterdamse onderzoekers onder leiding van Stephanie Both aan. Het doel van de studie, die nog niet is gepubliceerd, was om te kijken of die zwelling verandert na de overgang. Daarvoor namen 22 vrouwen, jong en oud, plaats in een MRI-scanner en keken daar naar erotische filmbeelden. Het resultaat: de clitoris zwelt evenveel op bij vrouwen voor en na de overgang. ‘Het is een soort mythe dat de seksuele respons in het lichaam bij vrouwen afneemt na de overgang’, zegt Both. ‘Maar in zwelling zien we geen verschil.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant