Martine Gutierrez | kunstenaar In haar solotentoonstelling in fotomuseum Huis Marseille in Amsterdam reconstrueert en onderzoekt Martine Gutierrez haar kindertijd. „Mijn moeder zag mijn worsteling en zei altijd dat ik een superster zou worden.”
„Wat was toch die obsessie met mezelf? Als kind tekende ik zelfportret na zelfportret na zelfportret. Ik was zo op zoek. Maar ik wist niet waarnaar. Als je zo jong bent heb je daar geen vocabulaire voor.”
De Amerikaanse kunstenares Martine Gutierrez (37) zit aan een tafel in de bibliotheek van het Amsterdamse fotomuseum Huis Marseille en vertelt over haar solotentoonstelling Wunderkind. In het hele museum, in dertien zalen, zijn deze zomer onder meer haar kindertekeningen te zien. Die komen ook terug in grote, collageachtige foto’s, net als oude verkleedkostuums, schetsboeken, de vele poppen en het speelgoed uit haar jeugd. Er is een video van een schattige vijfjarige die dolenthousiast een dansvoorstelling geeft tussen de schuifdeuren, een sprookjesfilm die ze regisseerde toen ze tien was.
In de expositie reconstrueert en onderzoekt Gutierrez haar kindertijd, met voorwerpen uit haar jeugd, foto’s van haar ouderlijk huis en de rol van haar moeder, die haar altijd tot steun was, en afwezige vader. „Ik had altijd het gevoel dat ik niet paste. Een kind met een voorliefde voor zeemeerminnen en alles wat glinsterde. Ik zocht mijn uitlaatklep in creativiteit en fantasie. Het is niet gek dat ik uiteindelijk kunstenaar werd – of misschien altijd al was? Mijn carrière van de laatste jaren lijkt steeds harder te gaan. Maar het voelde alsof ik ergens in het midden was begonnen, het was niet het hele verhaal. Ik wilde terug naar het begin.”
Gutierrez maakte pakweg de laatste tien jaar naam met foto’s waarin ze vooral onderzocht wat het betekent om vrouw te zijn, en een persoon van gemengde afkomst: haar moeder is Amerikaans, haar vader komt uit Guatemala. Daarbij focuste ze vaak op archetypes van vrouwen, foto’s die ze onder andere toonde in de glossy Indigenous Woman van 124 pagina’s waarvoor ze álles (vormgeving, fotografie, styling, tekst, model) zelf deed en waarin ze allerlei types verbeeldde; een vrouw in traditionele Guatemalteekse kleding bijvoorbeeld, of een naakte vrouw in een innige omhelzing met een mannelijke paspop. „Identiteit kan je zien als een performance”, zegt Gutierrez. „Met een beetje oefening kun je vrijwel alles zijn.”
Ze maakte muziek voor commercials van Dior en Acne Studios, speelde in series, exposeerde haar werk op de Biënnale van Venetië in 2019. Ze publiceerde foto’s op billboards en in bushokjes op straat, waarbij ze bijvoorbeeld half ontbloot een niet-bestaand jeansmerk promootte. Dit jaar is haar werk in New York te zien in groepstentoonstellingen in het Whitney Museum, MoMA én het Guggenheim – die musea namen ook werk van haar op in hun collecties.
In haar fotografie, waarin ze op vaak provocerende wijze speelt met de beeldtaal van reclame en mode, was ze vooral geïnteresseerd in hoe vrouwen zichzelf voortdurend presenteren en transformeren – en hoe dat overwegend hyper-feminiene, femme fatale-achtige vrouwbeeld invloed op haar als trans vrouw heeft. „Denk aan Kim Kardashian. Het is een vrouwbeeld dat eindeloos wordt gekopieerd en herhaald. Mensen willen eruitzien zoals zij. Maar zij heeft meer plastische chirurgie gehad dan menig trans persoon die ik ken.”
Eigenlijk, zegt Gutierrez, wil ze het liever niet te veel hebben over dat oude werk. Na alle roem en alle aandacht, en in de discussies van de afgelopen jaren – over trans personen, over mannelijkheid en vrouwelijkheid – kreeg zij „ineens een microfoon toegereikt. Spreek hierover! En ik héb er ook allerlei meningen over. Maar ik ben uitgeput door de hele identiteitspolitiek en het in een hokje passen en continu moeten praten over wat ik ben. Kunst leerde me mezelf te accepteren voordat de wereld dat kon. Ik leg mijn denk- en mijn gevoelswereld in mijn werk, zodat ik het er niet de hele tijd over hoef te hebben.”
Voor Wunderkind vlooide ze in de krochten van haar moeders huis door oude dozen en in kasten, op zoek naar wat haar bracht tot wie ze nu is. Ze fotografeerde de oude jurken – prachtige stillevens die in de eerste zaal van de tentoonstelling hangen – die ze kreeg van verschillende vrouwen. Daartoe behoorde ook haar moeder, die de vele tekeningen, knutselwerken, kaartjes, briefjes, portretten consciëntieus bewaarde. Gutierrez verwerkte die weer in overvolle stillevens, „landschappen van objecten”, zoals zij ze noemt, waarin al vroeg haar interessewereld zichtbaar werd. Mom’s refrigerator (2026) is daarvan misschien wel het beste voorbeeld. Op een koelkast hangen talloze zeemeerminnen, kattebelletjes – ‘Ik hou van je, mama’ – hartjes en verjaardagskaarten: ‘Sassy since birth’.
„Wunderkind is ook een eerbetoon aan mijn moeder. In de expositie hangt een foto, een interpretatie van de handen uit Michelangelo’s De schepping van Adam, waarbij mijn moeders hand reikt naar de mijne. In dat beeld is zij God, mijn schepper. Zij zei altijd dat ik perfect was, in de zin van: perfect zoals ik was. Je hoeft niet ergens in te passen, je hoeft niet één ding te zijn. Ze zag mijn worsteling en zei altijd dat ik een superster zou worden.”
Maar nu ze bekend is geworden, zegt Gutierrez, en haar werk overal over de wereld te zien was en haar stem hoorbaar, heeft ze juist even behoefte aan minder zichtbaarheid. Haar Instagram-pagina, waar ze in het verleden bijna dagelijks, „maniakaal” op postte en waar ze ruim 46.000 volgers heeft, veegde ze nagenoeg leeg – er staan enkel nog een paar foto’s van Wunderkind op. En bij de toelichting niet meer wie of wat ze is. Alleen estrella anónima, anonieme ster.
Martine Gutierrez, Wunderkind, t/m 18 oktober in Huis Marseille, Amsterdam.