Belastingen Ons belastingstelsel is onwerkbaar ingewikkeld. Dit kabinet heeft een hervorming aangekondigd, maar dat kan niet zonder verdere democratische inspraak, vindt Cees Peters. Meer inspraak betekent ook een breder gedragen belastingstelsel.
Er komt een grondige herziening van het belasting- (en toeslagen) stelsel; het kabinet heeft toegezegd dit jaar met een hervormingsagenda te komen. Dit belangrijke voornemen volgt op talloze ambtelijke rapporten over de onmogelijke complexiteit van het stelsel en geldverslindende fiscale snoepjes, zoals de hypotheekrenteaftrek. De cruciale vraag is of we daadwerkelijk verbeteringen zullen realiseren of zelfs zullen komen tot een fundamentele herziening. Mijn antwoord: niet zonder een fundamentele democratisering van het stelsel. Want een rechtvaardig belastingstelsel en een gezonde democratie versterken elkaar. Een belasting-burgerberaad over deze hervorming van het stelsel is precies wat we nu nodig hebben.
De fundamentele relatie tussen belastingen en democratie koppelen wij traditiegetrouw aan die beroemde leuze uit de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog: ‘No taxation without representation‘. De 21ste eeuw vraagt om een update van dit motto. Het belastingstelsel heeft dringend behoefte aan méér democratie en dus niet aan nog meer rapporten. We moeten daarom júist de aanstaande herziening van het stelsel gebruiken om burgers actief te betrekken bij dit veranderingsproces.
Cees Peters is hoogleraar belastingrecht aan Tilburg University.
In een representatieve democratie mogen wij burgers elke vier jaar (of vaker natuurlijk) onze stem over het belastingstelsel laten horen. Sommige burgers zullen de verkiezingsprogramma’s doorspitten om te lezen over de belastingplannen van de partijen, terwijl anderen vertrouwen op de stemwijzer. Een grote groep zal denken dat specialisten zich met belastingen bezighouden en dat dit geen thema is voor gewone burgers. En velen denken mogelijk dat hun politieke kleur het wel regelt: ‘links’ zal de belastingen wel omhoog doen, terwijl ‘rechts’ ervoor zorgt dat belastingen de economie niet te veel in de wielen rijdt.
Wat doen we onszelf als burger toch tekort op deze manier. Sowieso omdat die ene stem op jouw partij – in het beste geval – verwatert in een zwaarbevochten compromis over een enkele maatregel binnen het belastingstelsel in het regeerakkoord. Over vier jaar is er dan weer een kans om wat invloed op het stelsel uit te oefenen. Deze vierjaarlijkse stem reduceert burgers tot passieve belastingconsumenten. We lezen inderdaad misschien wat over de belastingplannen in de verkiezingsprogramma’s, maar dat is het dan wel. Waarom mogen burgers niet een actievere bijdrage leveren aan de vormgeving van het belastingstelsel? Zou dat niet zorgen voor een breder gedragen en effectiever belastingstelsel?
In mijn inaugurele rede heb ik vorig jaar gepleit voor een experiment met een belasting-burgerberaad. Dit betekent dat een groep van honderd tot honderdvijftig burgers – geselecteerd op basis van loting – met elkaar beraadslaagt over de Nederlandse belastingwetten. Deze burgers spreken niet over de technische details van de belastingwetten, maar juist over de principiële keuzes omtrent de verdeling van de lasten die we met elkaar moeten maken. Zo’n beraad levert zo een bijdrage aan de intuïtieve gedachte dat we onszelf belasten.
Een belasting-burgerberaad is wat mij betreft een logische stap na het succes van het Nationaal Burgerberaad Klimaat. De deelnemers aan dat klimaatberaad (175 burgers met heel uiteenlopende standpunten over het klimaat) deden in hun eindadvies 23 aanbevelingen over ons klimaatbeleid. Recentelijk heeft het kabinet laten weten dat de helft van deze adviezen zal worden overgenomen. Dat is natuurlijk een heel belangrijk signaal.
Bovenal laat het klimaatberaad zien dat het geen utopie is om te denken dat burgers echt de moeite kunnen nemen om naar elkaars argumenten te luisteren en zelfs van standpunt te wisselen. De deelnemers aan dat klimaatberaad rapporteerden deze les als volgt aan het kabinet en de Tweede Kamer: „Luister echt naar elkaar. Je kunt fundamenteel met elkaar van mening verschillen en toch oplossingen vinden en besluiten nemen waar een grote meerderheid achter staat.”. Kom daar nog maar eens om in deze gepolariseerde tijden.
Dat brengt me op een laatste punt. Een burgerberaad is geen wondermiddel en we moeten niet denken dat het elk probleem kan oplossen. Wel is een beraad juist zeer relevant voor belastingen en de aanstaande herziening van het belastingstelsel in het bijzonder. Er is namelijk een wederkerig verband tussen belastingen en democratie. Betere democratische beslissingen zorgen voor een breder gedragen belastingstelsel. Maar er is ook een omgekeerd effect: een rechtvaardig belastingstelsel vergroot het vertrouwen in de democratie. Zo vormen die saaie belastingen een geheim wapen in onze strijd tegen de erosie van de democratie. Laten we daarom een belasting-burgerberaad inzetten bij de aanstaande herziening van het belastingstelsel. Burgers kúnnen en verdienen het om actief mee te denken over dit omvangrijke project.