Hans Crombag was als rechtspsycholoog een luis in de pels voor de rechterlijke macht. De hoogleraar speelde een rol bij meerdere beruchte rechterlijke dwalingen, zoals in de Eper incestaffaire en bij de ontuchtzaak in Enschede.
‘Rechters zijn unieke mensen. Het is de enige mij bekende beroepsgroep die met het timmermansoog kan zien of een bewering waar is of niet’, zei rechtspsycholoog Hans Crombag in 2000 een week voor zijn emeritaat in De Groene Amsterdammer. ‘Zij kunnen altijd op hun klompen aanvoelen of een getuige de waarheid spreekt of niet. Als een gegeven niet helemaal klopt met eerder bevonden waarheden, dan vergeten ze gewoon het bestaan van het dissonante feit. En schrijven vervolgens hun vonnis. Overigens benijd ik die rechters allerminst om deze prachtige kwaliteiten, want het leidt niet altijd tot bovenmatig intelligente beslissingen.’
Maastrichtenaar Crombag was als hoogleraar in de rechtspsychologie aan de universiteiten van Leiden, Antwerpen en Maastricht een luis in de pels van de rechterlijke macht. ‘Ja, zo zou je hem wel kunnen omschrijven’, zegt zijn zoon Hans. Crombag hield zich bezig met de psychologie van het rechtssysteem: hoe betrouwbaar of onbetrouwbaar zijn verklaringen, herinneringen of waarnemingen van getuigen, slachtoffers en verdachten?
In 1992 publiceerde hij, samen met zijn kompanen Peter van Koppen en Willem Albert Wagenaar, het boek Dubieuze Zaken: de psychologie van strafrechtelijk bewijs. Het ging over gerechtelijke dwalingen, grove missers in diverse strafzaken en vooral ook over de wijze waarop die fouten tot stand kwamen.
De publicatie sloeg in als een bom, zowel binnen als buiten de rechtszaal. ‘Het was heel felle kritiek op de rechterlijke macht’, zegt Hans junior. ‘Het heeft een hoop commotie veroorzaakt en tot een drastische verandering van het strafrecht geleid’, aldus mede-auteur Van Koppen. Rechters kregen in strafzaken meer oog voor andere, mogelijke scenario’s.
De Volkskrant profileert regelmatig bekende en onbekende, kleurrijke Nederlanders die onlangs zijn overleden. Wilt u iemand aanmelden? postuum@volkskrant.nl
Er moest meer twijfel komen in de rechtszaal, vond Crombag. Jaren later leidde dat tot het project Gerede Twijfel, waarbij studenten criminologie in Maastricht en Amsterdam onder leiding van universitaire medewerkers onderzoek doen naar rechterlijke dwalingen en cold cases.
De geboren Heerlenaar wordt beschouwd als een van de grondleggers van de Nederlandse rechtspsychologie. Hij trad geregeld op als getuige-deskundige in rechtszaken en maakte duidelijk hoe feilbaar menselijke waarnemingen of herinneringen kunnen zijn. Hij speelde een rol bij meerdere beruchte rechterlijke dwalingen, zoals de Eper incestaffaire en de ontuchtzaak in Enschede.
‘Hij was een standvastige dwarsligger en criticus, altijd met die onderkoelde en cynische toon, en een groot pleitbezorger van empirisch onderzoek’, aldus Van Koppen. ‘Zijn motto was: niet vaag lullen, maar weten.’
Eveneens opzienbarend was het boek dat hij in 1996 samen met Harold Merckelbach schreef: Hervonden herinneringen en andere misstanden. Daarin veegt hij de vloer aan met de in zijn ogen nieuwe ‘hype’ om volwassenen te geloven die zich tijdens psychotherapie opeens ‘herinneren’ dat ze in hun jeugd seksueel misbruikt zijn.
Ook na zijn emeritaat bleef Crombag actief. Hij bleef trouw de faculteit in het Oud Gouvernement bezoeken, niet ver van zijn Maastrichtse herenhuis. ‘Pas toen zijn schrijfvriendje Wagenaar in 2011 overleed, zei hij: nu houd ik er ook mee op’, zegt Hans junior. ‘Hij was een lieve vader, maar ook veeleisend. Hij eiste ook van mijn twee zussen en mij om altijd helder na te denken. Als vader was hij niet zoveel anders dan als onderzoeker en academicus.’
Toen Crombag op zijn 91ste verjaardag in juni zijn dochter en kleindochters uitliet, viel hij in de tuin en brak zijn heup. De heupoperatie ging goed, maar daarna trad er een infectie op die hem fataal werd. Tijdens de uitvaartdienst sloot collega Merckelbach zijn toespraak toepasselijk af: ‘We kunnen niet meer naar hem luisteren. Maar zijn boeken en artikelen zijn er nog altijd: even scherp en even eigenzinnig als de man zelf.’
Source: Volkskrant