Na een gewelddadige relatie reconstrueerde architect en kunstenaar Daria Khozhai het appartement waar ze met haar ex woonde tot in de kleinste details – met pagina’s uit haar dagboeken. Dat hielp haar om te helen, zegt ze. Nu hoopt ze dat het anderen kan helpen.
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, landschapsontwerp en stedenbouw.
In het Kunstenlab Deventer ontvangt de Oekraïense kunstenaar en architect Daria Khozhai in een witte pyjama en op pantoffels. ‘Ik ben immers thuis’, verklaart ze, terwijl ze voorgaat door het voormalige fabrieksgebouw, naar een grote open ruimte. Daarin staat een spierwit, levensgroot model van haar Amsterdamse appartement.
De muren, het raamkozijn, de Ikea-bank, de eettafel en -stoelen, een schemerlamp, planten, de tv, de afstandsbediening op het bijzettafeltje, lichtschakelaars; tot in het kleinste detail heeft ze alles nagebouwd. Pas als je dichterbij komt, zie je dat alles is gemaakt van met de hand beschreven papier.
‘Ik heb vaak bij de voordeur gestaan, hand op de knop, verscheurd tussen blijven en gaan, tussen herinnering en overleven’, valt er te lezen. ‘Elke keer draaide ik me om, mezelf overtuigend dat de liefde in hogere mate zou terugkeren.’
Apartment No. 8, de installatie die op 5 juli opengaat voor het publiek, is ontstaan nadat Khozhai in 2023 was gevlucht uit een gewelddadige relatie en in therapie ging. Ze kreeg de diagnose depressie en het advies om thuis te rusten. Maar haar huis ‘voelde als een val’. In elke hoek zag ze nare herinneringen.
De stoel: haar ex die hem boos omgooide. De deurpost: daarin stond hij altijd als hij ruzie met haar maakte. De keuken: verwijten dat ze verkeerd had gekookt en lui was.
Op advies van haar therapeut noteerde ze haar gedachten in een dagboek. ‘Van de beschreven vellen maakte ik deze 1:20-maquettes’, zegt ze. Ze wijst op zeven kamers in poppenhuisformaat, opgesteld in een hoek van de ruimte. Het zijn de slaapvertrekken in de appartementen die zij en haar ex bewoonden tijdens hun studietijd in Italië, en later in Nederland.
‘Die ruimtes voor me zien, hielp mij om te accepteren wat er gebeurd was’, zegt Khozhai.
Ze was aanvankelijk niet van plan om de maquettes te exposeren, maar nam ze mee naar een gesprek bij een instelling die kunstenaars financieel ondersteunt. ‘Mijn gesprekspartner begon te huilen. Deze vrouw had een soortgelijke ervaring, zo bleek. Toen besloot ik: dit werk is het waard om te delen.’
Khozhai kreeg het idee om het laatste appartement dat zij met haar ex-vriend bewoonde, en waar ze nu zelf nog woont, op ware grootte met dagboekpapier na te bouwen. Een eerste testmodel was vorig jaar te zien tijdens een expositie in haar geboortestad Kyiv, een tweede tijdens een parallel programma van de Kunstbiënnale van Venetië. De afgelopen maanden reconstrueerde ze knippend, vouwend en lijmend de complete woonkamer in het Kunstenlab.
Met Apartment No. 8 wil Khozhai huiselijk geweld zichtbaar maken. Jaarlijks hebben in Nederland bijna 1,3 miljoen mensen van 16 jaar en ouder ermee te maken, onder wie bijna 119 duizend kinderen, blijkt uit cijfers van het CBS.
Voor hen geldt ‘home sweet home’ niet. De woning is een gevaarlijke plek, juist omdat het geweld achter de voordeur verborgen blijft. ‘Niemand zag iets aan mij, niemand wist waarmee ik moest dealen’, zegt Khozhai.
Het tevoorschijn brengen van wat wordt weggestopt in gebouwen is een rode draad in Khozhais werk. Zo maakte ze eerder het spraakmakende kunstwerk Truth, een replica van haar kinderkamer in Kyiv. De 16 centimeter dikke muren zijn opgebouwd uit kranten uit de periode tussen 1991 – het jaar dat Oekraïne onafhankelijk werd – en de huidige oorlog. Het is te zien in Fenix, het Rotterdamse migratiemuseum.
In de Sovjet-periode werden kranten gebruikt voor het isoleren van appartementen. Een vaak gebruikt dagblad was Pravda, Russisch voor ‘waarheid’. Jarenlang bleven deze kranten verborgen achter het behang. Toen Rusland in 2022 Oekraïne binnenviel en de stad bombardeerde, werden muren vernietigd. De verscholen kranten en de ‘waarheid’ kwamen weer aan het licht.
Khozhai is geïnteresseerd in de psychologische ervaring van ruimtes. Ze volgde naast haar werk bij architectuurstudio Raaaf in Amsterdam de studie cognitive science aan het Amsterdam UMC. Die kennis combineert ze met haar architectonische en ambachtelijke vaardigheden.
Regelmatig geeft ze workshops aan architectuurstudenten, in opvangcentra en ziekenhuizen. Deelnemers nemen materiaal mee om een ruimte te maken. Aan de hand daarvan kunnen zij bespreken wat er in hun leven speelt. Deze workshops organiseert ze de komende drie maanden ook in het Kunstenlab, als onderdeel van het publieksprogramma.
Ze wil met haar werk ‘gereedschap’ aanreiken. ‘Niet alleen voor slachtoffers van huiselijk geweld, maar ook voor andere mensen die achter de voordeur worstelen met emoties.’
Apartment No.8 heeft voor haar een helende werking gehad. ‘Het schaalmodel is een soort masker voor mij, waarmee ik de traumatische gebeurtenissen op afstand heb kunnen zetten van mijn echte appartement. Ik kon er op een andere manier naar kijken, en het transformeren in iets moois.’
Inmiddels gaat het goed met haar. ‘Ik ben hersteld, heb een nieuwe relatie, mijn therapie is afgerond. Wat mij daarbij enorm heeft geholpen, is de lotgenotengroep You’re not alone. Ik hoop dat mensen dat ook meenemen van deze tentoonstelling: je bent niet alleen.’
Apartment No.8, Kunstenlab Deventer, t/m 20/9.
Veilig Thuis, het advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling: 0800-2000.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant