Met een sterrencast, een enorm budget en speciale filmtechnieken brengt regisseur Christopher Nolan het mythische avonturenepos van Homerus naar het filmscherm. De Volkskrant spreekt hem over The Odyssey, nu al dé blockbuster van deze zomer.
is filmredacteur van de Volkskrant.
Christopher Nolan (55) zit in een hotelsuite in Londen. Hij oogt vriendelijk, kalm en een tikje gereserveerd. Keurig gekleed, zonder opsmuk, als een hoogleraar aan een prestigieuze universiteit.
Het is het weekend voor de wereldwijde release van The Odyssey, de grootste en – vooraf al – spraakmakendste Hollywoodproductie van deze zomer. Er werd gedraaid in Marokko, Griekenland, Italië, IJsland, Schotland en de Verenigde Staten, met een opnamebudget van 250 miljoen dollar.
De cast zit vol grote namen, onder wie Matt Damon (als de Griekse held Odysseus), Anne Hathaway (echtgenote Penelope), Tom Holland (hun zoon Telemachus), Robert Pattinson (snoodaard Antinous), Zendaya (godin Athena) en Lupita Nyong’o (Helena van Troje).
Die zijn vandaag ook allemaal aanwezig, voor interviews met de pers. Zoals bij alle kolossale Hollywoodproducties waakt de studio (Universal) over de marketing. Maar nu iets meer, want sinds de eerste trailers van de film verschenen is er gedoe. Rechtse bloggers vielen over de keuze voor de Keniaans-Mexicaanse actrice Nyong’o als godendochter Helena, een vrouw zo mooi dat haar gezicht ‘duizend schepen te water liet’. X-eigenaar Elon Musk versterkte de racistische commentaren: Nyong’o was niet mooi genoeg, vond ook hij. En Nolan was een ‘worm’, die de Odyssee ‘ontheiligt’.
Hoe zat het ook alweer met het verhaal van de Odyssee?
Het bijna drieduizend jaar oude Odyssee van Homerus is een van de beroemdste verhalen aller tijden: een spectaculair, mythisch avonturenepos over de jarenlange reis die de gekwelde held Odysseus aflegt om terug te keren naar zijn koninkrijk Ithaka. Daar wachten zijn vrouw Penelope en zijn zoon Telemachos twintig jaar op zijn terugkeer, nadat Odysseus heeft zegegevierd in de Trojaanse oorlog, maar daarna hopeloos verdwaalde op zee.
Want de goden, die hebben nog een appeltje te schillen met Odysseus, die ervan overtuigd is dat hij de goden kan trotseren. Wat volgt is een reeks avonturen waarbij Odysseus en zijn bemanning tot het uiterste moeten gaan in confrontaties met heksen, monsters, de doden en de woeste zee. De belangrijkste vraag: kan Odysseus uiteindelijk ooit nog (heelhuids) thuiskomen?
Plots regende het duimpjes omlaag onder de trailer. Uit voorzorg schrapte Universal de voorvertoning voor influencers, die bij blockbusters van deze omvang gebruikelijk is. En zette de studio de commentaaroptie uit op de eigen X-account.
Kort voor de première laaide het debat ook op in Griekenland, dat 6,5 miljoen euro subsidie voor de productie uittrok. Aan de rechterzijde spreekt men van ‘culturele toe-eigening’, uit onvrede over het aantal (nul) Griekse acteurs in de stercast, terwijl een ander deel van de bevolking juist meent dat het Griekse erfgoed toebehoort aan de hele wereld.
Nolan wil niet ingaan op de uitlatingen van Musk, krijgt ook de Volkskrant voorafgaand aan het interview van Universal te horen. Ondertussen zijn de eerste reacties van de Engelse critici op de film lyrisch, en breekt de ticketvoorverkoop records.
Volgens classicus Mary Beard heeft de Odyssee in het verleden maar weinig geluk gehad met filmmakers. Was dat ook een deel van de aantrekkingskracht voor u?
‘O, absoluut. Als filmmaker zoek je altijd naar een gat, een leemte in de filmcultuur. En hoewel de Odyssee een enorme invloed heeft gehad op de cinema, was het nooit op zo’n grote manier onderdeel ván de cinema. Dus ja, dat is een enorme kans. Dat is het voor elke filmmaker.’
Telt historische nauwkeurigheid bij het hervertellen van drieduizend jaar oude mythen?
‘Hmm, het is als een tweesnijdend zwaard. Historische nauwkeurigheid is van belang om een verhaal een basis te geven, denk ik. Maar als je over drieduizend jaar geleden spreekt, bestaat er geen historische nauwkeurigheid, tenminste niet als het over de Odyssee gaat. Wat het is met de Odyssee: die is pas vierhonderd jaar na de, ook mythische, beschreven gebeurtenissen opgeschreven. Daar zit een paradox.
‘In de ogen van Homerus, en die van zijn lezers of luisteraars, was het Myceense tijdperk (waarbinnen de Ilias en de Odyssee zich afspelen, red.) technisch veel geavanceerder en esthetischer dan hun eigen tijd. En dat Myceense tijdperk werd gevolgd door een donkere tijd, een periode van vierhonderd jaar waarin beschavingen instortten. Dat is belangrijk voor het verhaal. Als je vervolgens kijkt naar het archeologische materiaal uit de Myceense tijd (van 1600 tot 1100 v.Chr., red.), dan is dat heel fragmentarisch.
‘Veel van wat historici hebben bedacht – en de besten onder hen geven dit toe – is goed geïnformeerde speculatie. En dat is exact het uitgangspunt van mijn production designer Ruth De Jong: hoe zou het er destijds écht hebben uitgezien? Maar uiteindelijk beland je bij The Odyssey dus wel in een grot met een cycloop. Het was mijn taak ervoor te zorgen dat iedereen hetzelfde doel voor ogen hield: dat deze film net als sciencefiction is. Waarbij we een wereld optrekken die voor het publiek begrijpelijk en geloofwaardig is.’
Odysseus was listig. De Griekse held liet het reusachtige houten paard bouwen waarin soldaten verstopt zaten, die zo de belegerde stad Troje binnen konden dringen. Het kan nóg listiger, besloot Nolan. Zelfs op de oudste afbeelding ervan, op een vaas uit Mykonos, heeft het paard wieltjes aan de hoeven, zo kon het ‘geschenk’ van de Grieken de stadsmuren binnen worden gerold. Maar zouden die argwanende Trojanen daar eigenlijk wel intrappen?
Ruim twee decennia geleden, toen hij enige tijd kandidaat was voor de regie van Troy, met Brad Pitt in de hoofdrol als Achilles, boog Nolan zich al over die vraag. ‘Dat was gebaseerd op een geweldig script van David Benioff (die ook Game of Thrones schreef, red.), gebaseerd op de Ilias. Hij had dat paard erin geschreven, volkomen terecht. Dus ik moest uitzoeken: oké, hoe zou ik dat aanpakken? Iedereen in het publiek wéét dat de buik van het paard vol Grieken zit. Maar hoe maak je dat geloofwaardig?
‘Ik kwam op een idee: wat als dat paard half ingegraven op het strand ligt, en op het punt staat te worden meegesleurd door de golven? Dan zouden de Trojanen misschien denken dat ze het niet hadden mogen vinden. En ook niet op de gedachte komen dat er iemand in zit. Het was dan gewoon een offer van de Grieken aan Poseidon, om hun aftocht te zegenen. De Trojanen zouden besluiten het mee te nemen als een souvenir, het uit te graven en over de zandduinen mee te slepen naar Troje. En dan wilde ik dat het publiek die ervaring van binnenuit het paard zou beleven.’
Uiteindelijk koos filmstudio Warner voor de Duitser Wolfgang Petersen als regisseur van Troy (2004); Nolan mocht als goedmakertje aan de slag met het eerste deel van zijn duistere en politiek getinte Batman-trilogie, waarmee hij het superheldengenre naar een hoger plan zou tillen.
En nu duikt het paard (‘zonder rolschaatsen’, aldus Nolan) op in The Odyssey, ingekapseld in zijn eigen bewerking van het epische heldendicht van Homerus, over Odysseus’ ernstig door de goden gehinderde terugreis na de gewonnen veldslag. Met Trojaanse ruiters die over het weidse strand afstormen op het houten gevaarte, dat uiteraard – Nolan staat bekend om zijn fysieke decors en afkeer van digitale effecten – volledig werd nagebouwd.
Magnifiek gefilmd, in shots die doen denken aan Lawrence of Arabia (1962). Met een ongekende scherpte en kleurdiepte dankzij de Imax-camera’s, die gedurende zijn inmiddels vijfvoudige samenwerking met de Nederlandse director of photography Hoyte van Hoytema (Dunkirk, Interstellar, Tenet, Oscar voor Oppenheimer) steeds verder zijn ontwikkeld.
‘Juist in de complexiteit van de list schuilt voor mij de geloofwaardigheid’, zegt de filmmaker. ‘Dat het eigenlijk niet zou mogen lukken. Dat ze daarbinnen allemaal zouden moeten sterven. Het is een wanhopige poging, iets wat we in Amerika een Hail Mary noemen. Je weet wel, zo’n allerlaatste redmiddel: misschien werkt het als we iets krankzinnigs doen? En ja, het werkt.’
Ligt u ’s nachts weleens wakker, als u overdag op de set staat?
‘De meeste nachten tijdens de opnamen slaap ik prima, omdat het fysiek zo slopend is. Ik beleef mijn slapeloze nachten meestal in het weekend, als we rust hebben. Dan denk ik aan de week die voor ons ligt. Wat het is met filmmaken: je probeert wel vooruit te kijken, maar zodra de draaidagen beginnen, ben je alleen nog maar aan het racen tegen de klok. Twaalf uur, om alles te doen wat je kunt. Daarna denk je: oké, wat doen we morgen?
‘Als ik op zondag net iets meer tijd heb om vooruit te kijken, zadel ik mezelf onvermijdelijk op met vragen waarop ik het antwoord nog niet weet, iets wat ik onvoldoende nauwkeurig heb gepland. Dus dan lig ik wakker, dan maak ik me zorgen. Dat is niet enkel negatief. Ja, je gaat maandag moe naar je werk, maar je hebt wél nagedacht over wat je moet doen.’
Wat maakt Matt Damon volgens u zo geschikt voor de rol van Odysseus?
‘Dat hij een briljant acteur is én een charismatische filmster. Zijn acteerwerk is eigenlijk opgedeeld in twee verschillende varianten. Aan de ene kant is hij die herkenbare ‘gewone man’, zoals in films als The Martian, We Bought a Zoo of Good Will Hunting. En aan de andere kant is hij Jason Bourne. Voor The Odyssey had ik die beide kanten nodig. Hij moest een iconische, heroïsche figuur uit de Griekse mythologie kunnen zijn, maar óók een mens van vlees en bloed, om wie je geeft. Zodat je met die Odysseus meegaat op deze reis, met hem meeleeft, en wilt dat hij erin slaagt om weer thuis te komen.’
‘Elk frame in Imax’, staat er op de filmposter. Wat merk je daarvan als gewone bioscoopbezoeker?
‘Het betekent dat de film is opgenomen in het best mogelijke beeldformaat van de hoogste kwaliteit. Imax-film levert het scherpste, helderste beeld met de beste kleurweergave. Oorspronkelijk werd het gebruikt voor documentaires. Ik introduceerde het in de speelfilmwereld met The Dark Knight, tijdens de actiescènes. Omdat de camera’s luidruchtig zijn, konden we er eerder geen dialoogscènes mee opnemen. Dat is dit keer wel gelukt, dankzij een speciale geluidsisolerende ombouw. Je ziet het verschil, ongeacht of je op een relatief klein bioscoopscherm kijkt of op een gigantisch 70mm-Imax-scherm.
‘Het gaat erom dat de ervaring zo meeslepend mogelijk is. Ik wil echt dat het publiek het gevoel heeft dat ze zich ín die wereld bevinden: dat ze met Odysseus op de boot zitten, of in de buik van dat paard. Dat ze met Odysseus mee de grot van de cycloop binnengaan. Dat is waarom we dit formaat gebruiken.’
Dit is uw vijfde film met de Nederlandse cameraman Hoyte van Hoytema.
‘Ha, maar wie is er aan het tellen?’
Mogen we van een huwelijk spreken?
‘Ja, maar geen slecht of saai huwelijk. Hoyte en ik communiceren makkelijk, zijn zeer vertrouwd met elkaar, maar we dagen elkaar wel uit. Bij elke film weer.
‘Het unieke aan Hoyte is dat hij het oog bezit van een kunstenaar, maar het brein van een ingenieur. Hij kan met zijn eigen handen een oplossing bouwen voor een technisch probleem op de set. Hij freest zo zijn eigen handvat voor een camera, als wat erop zit hem niet bevalt. Ongelooflijk.’
Hij liet me eens zijn garage zien, waar hij die dingen bouwt.
‘Nou, dan weet je het. Bij deze film zei ik tegen hem: er moet een manier zijn om nachtfotografie opnieuw uit te vinden. De Grieken hadden alleen vlammen als licht. En ik wilde geen namaakoplossing, zoals een grote moonbox (een enorme hangende lichtbak met zacht maanlicht).
‘Hoyte kwam over de brug met piramidevormige ledlampen, aangestuurd op basis van een videofragment van echte vlammen. Je kunt ze sneller laten branden, of laten wapperen in de wind. En je kunt honderden van die dingen draadloos verbinden met een kastje dat Hoyte zelf had gebouwd. Zo konden we de héle stad Troje verlichten, waardoor we spontaan alle kanten op konden filmen. Dat is nooit eerder zo gedaan.’
Bij een nieuwe film van u rekent iedereen bij voorbaat al op een enorm succes. Zeker na Oppenheimer. Moet u, om dat te bereiken, uzelf pushen tot het punt waarop iets ook zomaar kan falen?
‘Dat is wel wat ik geloof. Het is in elk geval zo dat als je níét iets maakt dat jezelf en je publiek uitdaagt, de kans op succes in mijn ogen klein is. En ik heb werkelijk geen idee wat er nu met deze film gaat gebeuren.
‘Oppenheimer was succesvoller dan we ooit hadden durven hopen. Maar wat we met die film probeerden, net als met The Odyssey, is het publiek een ervaring geven die ze nog niet kennen. Hopelijk iets waarvan ze niet vooraf, maar pas achteraf weten dat ze het wilden. Maar wie zal het zeggen? Het ligt nu in de handen van de filmgoden.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant