Of er geen dingen waren die hij anders had kunnen doen, vroeg de parlementaire enquêtecommissie afgelopen vrijdag herhaaldelijk. Anders misschien wel, reageerde Hugo de Jonge dan. Maar of het in dat geval ook beter zou zijn gegaan? Dat was lastig te zeggen, meende hij in al zijn bescheidenheid.
Ik kan er met mijn hoofd maar moeilijk bij. Als we uit de pandemie komen met een samenleving waarvan een aanzienlijk deel van de mensen het vertrouwen in de overheid volledig heeft verloren, dan is er toch iets misgegaan? Als GGD-artsen aangeven dat mede door invoering van de coronapas de bereidheid van ouders om hun kinderen te laten vaccineren tot een zorgwekkend niveau is gedaald, dan verwacht je toch enige reflectie bij de minister die voor dat beleid verantwoordelijk was?
De Jonge vond die teruggelopen vaccinatiebereidheid zijn schuld niet. Volgens hem was ‘desinformatie’ de oorzaak, en daarin heeft hij natuurlijk geen ongelijk. Tijdens de pandemie stroomde het internet over van onwaarheden omtrent vaccins en complottheorieën over kwaadaardige machthebbers die het volk probeerden te knechten. Het wantrouwen dat zo werd gevoed bleek nog langer te blijven hangen dan corona zelf, met een schrikbarende aanwas van afgehaakte burgers en een navenante toename aan bemazelde peuters tot gevolg.
Toch past het De Jonge, als een van de belangrijkste bewindspersonen in de coronatijd, om het niet te laten bij de simpele constatering dat ‘dit is wat desinformatie doet met mensen’. Van een verantwoordelijk bestuurder mogen we verwachten dat hij zich oprecht afvraagt in wat voor context al die desinformatie eigenlijk tot stand kwam, waarom zoveel burgers er ontvankelijk voor bleken, en of het ontstane wantrouwen wellicht ook zou kunnen samenhangen met het optreden van de overheid en hemzelf in het bijzonder.
Wat ik zie wanneer ik terugkijk op de coronajaren: een overheid die steeds onnavolgbaarder ging handelen. Steeds „idioter” en „repressiever” ja, om de woorden te lenen uit het coronaverhoor van de burgemeester Femke Halsema: 390 euro boete voor een onderonsje in het park; vreedzame demonstranten die er met het waterkanon van langs kregen. Ik zie een club leiders die politieke keuzes en afwegingen verdoezelde door gemaakte beslissingen te presenteren als ‘onvermijdelijk’, een term die De Jonge afgelopen vrijdag wederom veelvuldig gebruikte. Ik zie politici die zich enerzijds verscholen achter adviezen van experts, en anderzijds overgingen tot maatregelen als de avondklok en het coronatoegangsbewijs die de grondrechten van burgers verregaand inperkten zonder dat er een goede wetenschappelijke basis bestond om aan te nemen dat die ingrepen ook daadwerkelijk zouden helpen in de virusbestrijding.
Misschien hoeft het tegen die achtergrond niet heel erg te verbazen dat burgers na verloop van tijd ook niet meer wisten wat ze moesten geloven, en dat ze vielen voor leugens die een simpele verklaring boden voor dit alles.
Nog een pijnlijke vraag: hoe open en eerlijk waren bestuurders zélf eigenlijk in hun communicatie over het coronabeleid naar de buitenwereld? Het was De Jonge die de Wet open overheid tijdens de pandemie opschortte; pas nadat Nieuwsuur een rechtszaak aanspande kwamen er meer stukken vrij. Uit die stukken bleek onder meer dat het ministerie van Volksgezondheid tekstuele wijzigingen liet doorvoeren in OMT-adviezen, terwijl het kabinet altijd zei dat het OMT volkomen onafhankelijk was; ‘varen op de wetenschap’ was de belofte.
En, toch nog één keer over dat coronatoegangsbewijs: diende dat nou écht niet om mensen richting een vaccinatie te bewegen, ook al was voor die inzet geen wettelijke grondslag, en ontkenden bestuurders dan ook altijd wijselijk dat de maatregel dit doel zou dienen? De parlementaire enquêtecommissie las vrijdag een appje voor dat De Jonge verstuurde aan een ambtenaar van zijn ministerie toen er vlak na de invoering van het toegangsbewijs een piek bleek te zijn in nieuwe vaccinatieafspraken: ”het is natuurlijk niet het doel hè, van die coronapas”. Hij stuurde er een knipoog achteraan.