Israël De regeringscoalitie van premier Benjamin Netanyahu dacht een nieuwe manier gevonden te hebben om de dienstplicht voor ultraorthodoxen te omzeilen: ze mogen niet meer gearresteerd worden als ze weigeren. Het Hooggerechtshof houdt de wet voorlopig tegen.
Israëlische veiligheidstroepen houden de wacht bij een protest van ultraorthodoxe joden tegen de dienstplicht, op 17 juni 2026.
De decennialange strijd in Israël om ultraorthodoxe joden tot dienstplicht te dwingen, is de afgelopen dagen weer hoog opgelopen. Studenten in jesjiva’s (religieuze scholen) zijn sinds enkele jaren verplicht om in het leger te gaan, maar onder druk van ultraorthodoxe partijen zoekt de regering naarstig naar manieren om de plicht te omzeilen.
Dinsdag dacht de regering van premier Benjamin Netanyahu een geitenpad gevonden te hebben. Het Israëlische parlement, de Knesset, nam een wet aan die bepaalt dat ultraorthodoxe dienstweigeraars tot eind januari volgend jaar niet gearresteerd mogen worden.
Voor een permanente opschorting van arrestaties was geen meerderheid, maar ook met de tijdelijke regeling is de verwachting dat de meeste ultraorthodoxe joden zich niet meer voor het leger zullen aanmelden.
Een dag later besloot het Hooggerechtshof de wet op pauze te zetten. De hoogste Israëlische rechter gaat eerst enkele petities tegen de wet behandelen.
Legerleiders en veel niet-ultraorthodoxe Israëliërs zijn woedend over de wet. Zo noemde stafchef Eyal Zamir de nieuwe regeling „duidelijk en ondubbelzinnig in strijd met de behoeften van het leger”. Het leger zegt dringend twaalfduizend nieuwe rekruten nodig te hebben voor de strijd die Israël voert in onder meer Gaza, Libanon en Iran.
Ultraorthodoxe joden (Haredim) zijn al sinds de oprichting van Israël in 1948 vrijgesteld van dienstplicht. Ging het toen nog om enkele honderden vrijstellingen, inmiddels gaat het om tienduizenden vrijstellingen per jaar omdat de ultraorthodoxe bevolking aanzienlijk is gegroeid. Zo’n 72.000 van de 80.000 dienstplichtige studenten die fulltime de Thora bestuderen, weigeren in het leger te dienen.
De vrijstelling van dienstplicht voor ultraorthodoxe joden is al decennia een politieke en maatschappelijke splijtzwam in Israël. Seculiere politici en burgers, maar ook religieuze zionisten, maken zich boos over de ongelijke verdeling van de last van de dienstplicht.
Sinds de jaren negentig hebben ultraorthodoxe partijen elke poging tot het aanpassen van de uitzonderingspositie voor hun achterban herhaaldelijk geblokkeerd. Deze partijen, die onderdeel uitmaken van premier Netanyahu’s coalitie, willen de vrijstelling voortzetten.
In juni 2024 oordeelde het Hooggerechtshof dat de vrijstelling discriminerend en illegaal is, en dat de staat alle 18- tot 26-jarigen – dus ook ultraorthodoxe jesjiva-studenten – voor dienstplicht moet oproepen. Al eerder, in 2012 en 2017, oordeelde het hof dat de vrijstelling in strijd was met het principe van gelijkheid en Israëls basiswetten – het land heeft geen grondwet.
Door vijf opeenvolgende verkiezingen in Israël tussen 2019 en 2022, die de invoering van een nieuwe wet bemoeilijkten, kreeg de regering herhaaldelijk uitstel van het hof om met nieuw beleid te komen.
De huidige wet op de vrijstelling verliep in de zomer van 2023, maar werd sindsdien steeds tijdelijk verlengd, terwijl de regering met een plan moest komen voor de rekrutering van de Haredim. In april 2024 bepaalde het Hooggerechtshof dat de subsidie voor ultraorthodoxe jesjiva’s zou worden teruggeschroefd als studenten weigeren in het leger dienen.
Dat er toch weer een manier was gevonden om de dienstplicht van ultraorthodoxen te omzeilen, is ook binnen de regeringscoalitie zeer omstreden. Plaatsvervangend minister Sharren Haskell (Buitenlandse Zaken) maakte na de stemming bekend dat ze opstapt, omdat de wet volgens haar schadelijk is voor de veiligheid van de staat en voor „degenen die drie jaar lang hebben gediend en daar een hoge prijs voor hebben betaald”.
De wet druist in tegen de waarden van Netanyahu en andere niet-ultraorthodoxe ministers, die normaal gesproken sterk de belangen van het leger vertegenwoordigen. Dat zij er mee hebben ingestemd, is puur het gevolg van machtspolitiek: de ultraorthodoxe coalitiepartijen hadden gedreigd anders tegen alle andere wetten van de coalitie te stemmen.
Leider Aryeh Deri van de ultraorthodoxe Shas-partij zei dat de wet een einde zou maken aan de „vervolging” van jesjiva-studenten. Tot grote vreugde van ultraorthodoxe partijen nam de Knesset maandag eveneens een basiswet inzake Thora-studie aan, die stelt dat de bestudering van de Thora een wezenlijk onderdeel is van het Joodse volk en de staat Israël.
Met een verwijzing naar berichten dat inlichtingendienst Mossad had geprobeerd voormalig president Mahmoud Ahmadinejad te werven als toekomstig leider van Iran zei oppositiepoliticus Avigdor Lieberman: „Wie had ooit gedacht dat het makkelijker zou zijn om die verdomde Ahmadinejad te rekruteren dan de ultraorthodoxen?”