Amerikaanse droom Het Fenix in Rotterdam viert zaterdag dat Willem de Kooning 100 jaar geleden naar New York vertrok en daar de succesvolste Rotterdammer in de Amerikaanse kunstwereld ooit werd. Maar zou zijn succes in de huidige VS nog mogelijk zijn?
Willem de Kooning, voordat hij beroemd in de VS werd, staat in zijn atelier in New York naast een van zijn schilderijen.
Gaat hij er iets over zeggen? Wim Pijbes, de invloedrijkste Rotterdammer in de Nederlandse kunstwereld, opent zaterdag 18 juli een tentoonstelling over kunstenaar Willem de Kooning (1904-1997), in de 20ste eeuw de invloedrijkste Rotterdammer in de Amerikaanse kunstwereld. De Kooning was destijds een van de vele artistieke migranten die de toenmalige Amerikaanse cultuur vormgaven, maar, kan je je afvragen, zou zijn succes in de huidige VS nog mogelijk zijn?
Met de kleine expositie Willem de Kooning: Rotterdam – New York viert het Fenix Rotterdam dat de 22-jarige Willem de Kooning exact 100 jaar geleden zonder papieren vanaf de Rotterdamse kade op een Brits vrachtschip naar New York stapte. ‘Als verstekeling’, zo gaat de legende die ook het Fenix overneemt, maar volgens andere historici werkte hij gewoon in de machinekamer om zijn overtocht te betalen.
Feit is: na veel armoede en falen groeide De Kooning in het New York van de jaren vijftig uit tot een van de meest gevierde Amerikaanse kunstenaars, en wordt samen met Jackson Pollock, Marc Rothko en Arshile Gorky als de aartsvaders van het abstract expressionisme gezien. Hun succes lag ten dele aan de kunst zelf – nieuwe abstracte vormen, doorspekt met herinneringen aan de oude wereld – maar had óók met de toenmalige Amerikaanse context te maken.
Na 1945 werd de VS een wereldmacht, en het land begon naar culturele voorbeelden voor zijn nieuwe status te zoeken. Het abstract expressionisme werd door pers en publiek als de eerste echte eigen Amerikaanse schilderstijl op een voetstuk gehesen en via reizende exposities trots aan de wereld getoond. Dat deze kunstenaars voor een belangrijk deel migrant waren, paste goed bij het Amerikaanse zelfbeeld als land van ‘onbegrensde mogelijkheden’: behalve de Nederlander De Kooning kwam Rothko uit Litouwen en Gorky uit Armenië.
Nu te zien op de Rotterdamse kade: Willem de Kooning, Reclining Figure, 1969–1982.
Aan Nederland leek de roem van De Kooning altijd een beetje voorbij te gaan. Behalve het Stedelijk Museum Amsterdam hebben weinig museumcollecties een De Kooning, en de Rotterdamse kunstacademie is weliswaar naar hem vernoemd, maar de schilder is nooit echt tot nationale held uitgegroeid. De Kooning werd als een Amerikaanse schilder gezien, en zelfs het feit dat hij in 2015 eventjes de duurste kunstenaar aller tijden werd, toen een Amerikaanse hedgefondsmiljardair 300 miljoen dollar voor het schilderij Interchange (1955) betaalde, heeft de nationale trots niet vergroot.
En nu proberen twee Nederlandse musea hem uitgerekend via het migratie-thema terug de Nederlandse cultuur in te trekken. Het Fenix, onder aanvoering van De Kooning-fan Wim Pijbes, grijpt de historische bootreis aan voor de herwaardering van „een Nederlander die wereldwijd zijn sporen naliet”. Het museum kocht vorig jaar al het schilderij Man in Wainscott (1969) en plaatst nu drie van zijn monumentale bronzen beelden op de kade vanwaar hij naar New York vertrok. Later dit jaar volgt ook het Rijksmuseum met een expositie van ongeveer 120 werken, waarvan het merendeel tekeningen, qua aantal de grootste voor Willem de Kooning tot nu toe in Nederland.
Maar als je er even over doordenkt, zit aan de aandacht voor De Koonings migratie ook een wrange ironie. De viering van de bootreis valt in een nieuwe Amerikaanse context, waarin migratie een compleet andere betekenis heeft gekregen. In 2026 zou De Kooning niet meer zonder papieren de VS in kunnen, laat staan dat hij naar een land zou willen waarvan meerdere wetenschappers en artiesten nu juist zeggen dat ze het willen verlaten.
De Kooning, inmiddels doorgebroken als kunstenaar, boetseert.
Nog verder doorgedacht kun je je zelfs afvragen of het abstract expressionisme nog wel past bij de huidige Amerikaanse boodschap. Destijds werd deze kunst als uiting van ‘typisch Amerikaanse vrijheidsdrang’ bejubeld, maar binnen de opvatting van ‘echte Amerikaanse cultuur’ van president Donald Trump en de zijnen lijkt er meer interesse in neoklassieke triomfbogen en balzalen – en wie weet welk effect dit op de Amerikaanse kunst gaat krijgen.
Zal Wim Pijbes iets over deze nieuwe context zeggen, als hij zijn lezing houdt over de boottocht van De Kooning naar de VS? Openlijke kritiek op de Amerikaanse regering is moeilijk voorstelbaar in een Nederlands museum, maar even moeilijk voorstelbaar is het dat er bij het Fenix níét over is nagedacht. Het succes van de Rotterdamse migrant in de Amerikaanse kunstwereld kwam óók omdat zijn werk paste bij wat het nieuwe thuisland wilde uitstralen – en precies dat is nu veranderd.
Willem de Kooning: Rotterdam – New York. Fenix museum, 18 juli van 12-17 uur. fenix.nl