Vijf dagen zomers, waarvan drie dagen tropisch: dat is de definitie van een hittegolf in ons land. In het zuiden van het land is alweer een lokale hittegolf. Daarom: zes basale vragen, beantwoord door experts.
is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Kan het bij een hittegolf in ons land heter dan 50 graden worden?
De wereld warmt op, op landmassa Europa gaat het nog wat sneller, en extreme uitschieters in hitte schieten nóg sneller omhoog, onder meer doordat de bodem verdroogt. ‘Daarom is 41 graden in ons land nu al mogelijk’, zegt meteoroloog Jordi Huirne van Buienradar en RTL Nieuws desgevraagd. ‘Maar 50 graden lijkt me in het huidige klimaat toch sterk, in elk geval niet in onze levens. Dat halen ze zelfs in Spanje nu niet.’
In ons land is de gemiddelde temperatuur door klimaatopwarming met zo’n 2,3 graden Celsius gestegen. ‘Dat betekent dat we momenteel in Nederland het klimaat hebben dat een halve eeuw geleden gold in Parijs’, rekent Huirne voor. De piektemperaturen gingen intussen met zo’n 4 graden omhoog. ‘Bij een extreme hittegolf had je vroeger zo’n 35 graden. Nu ga je al snel richting de 39.’
Trek die lijn door, en het betekent dat we over nog eens vijftig jaar nóg hogere temperaturen krijgen. ‘Wat nu 38 of 39 graden is, gaat dan richting de 43 graden’, verwacht Huirne. ‘We zitten dan al in wat vroeger het klimaat van diep in Frankrijk was.’
Wacht nog langer, tot eind deze eeuw, en de 50 graden kan in zicht komen. Volgens het hoogste (en minst waarschijnlijke) KNMI-scenario passeert de temperatuur dan haast elk jaar de 40 graden. ‘Maar van 40 naar 50 graden is een heel eind’, zegt Sluijter.
Pas bij 4 graden opwarming is 50 graden in de stad ‘niet uit te sluiten’, noteert het KNMI in zijn klimaatscenario’s. Toen het KNMI het toekomstklimaat vele malen naspeelde in de computer, vond men één toekomst waarbij de temperatuur ineens de 50 passeerde: 50,1 graden in De Bilt, op 1 augustus 2010.
Moeten we de definitie van een hittegolf niet eens aanpassen?
Als het in ons land dan toch zo warm is als vroeger in Frankrijk, is het dan niet wel zo eerlijk om ook de definitie van hittegolven (5 dagen boven de 25 graden, waarvan 3 boven de 30) te verhogen? Neem Zuid-Frankrijk: daar is het pas hittegolf bij drie opeenvolgende etmalen waarbij de temperatuur overdag boven de 36 graden komt, en ’s nachts niet onder de 21.
De Nederlandse definitie van hittegolven is vrij intuïtief ontstaan in de jaren tachtig, in kringen van weeramateurs die een hitte wilden vangen die zo eens in de drie jaar voorkomt, vertelt klimatoloog Sluijter (KNMI). ‘In de loop der jaren is het begrip steeds meer een eigen leven gaan leiden, ook in de media.’ Cijferexperts gebruiken liever een definitie waarmee ze makkelijker kunnen rekenen. Zoals: vier dagen op rij met een maximumtemperatuur hoger dan 27 graden.
Maar de oude definitie is gebleven, en dus zijn er in een opwarmend klimaat steeds meer hittegolven: twee in de jaren tachtig, vijf in de jaren negentig, al zes in de jaren 2020 tot nu toe. ‘Dat heeft ook communicatieve waarde’, zegt Sluijter. ‘Ik vind het toch een sterk punt dat je kunt zeggen: kijk eens wat er gebeurt, dit komt steeds vaker voor.’ Plannen voor aanpassing zijn er dan ook niet.
Waaraan overlijden mensen die doodgaan door een hittegolf?
Het zijn nog net geen duizend doden die je kunt sterven, maar toch nog altijd 27. Dat was de uitkomst van een academisch overzichtsartikel, in specialistentijdschrift Circulation, over de manieren waarop een mens kan overlijden door hitte. Van acute ontsteking tot trombose, en van falende enzymen tot uitvallende organen.
Bij hitte pompt het lichaam bloed naar de huid, om lichaamswarmte af te staan aan de omgeving – u krijgt een rood hoofd. En het lijf gaat zweten, om door verdamping warmte weg te sluizen. Het gevolg: verwijde bloedvaten, een zwoegend hart, snel verlies van vocht en zout, en minder bloed naar organen zoals darmen en hersenen. Met als gevolg: duizelingen, misselijkheid, diarree en verwarring, zo schetste thermofysioloog Hein Daanen (VU Amsterdam) al eerder in deze krant. ‘Je ziet het ook wel eens bij oververhitte marathonlopers. Mensen krijgen een afwijkend bewegingspatroon, vallen letterlijk om.’
Zeker bij mensen die al verzwakt zijn door ziekte of hoge leeftijd, kan dat fataal aflopen, zegt coördinator van het Nationaal Hitteplan Werner Hagens (RIVM). ‘Het hart moet harder pompen, het lichaam moet een enorme inspanning leveren, soms meerdere dagen achter elkaar. Dat kan ervoor zorgen dat die uitputting iemand net het laatste zetje geeft.’
Volgens voorlopige berekeningen van het RIVM overleden er tijdens de hittegolf van eind juni zo’n 1.150 Nederlanders méér dan verwacht, alle kleurcodes en hitteplannen ten spijt. Van hen was 15 procent jonger dan 65. Ook in de jongere leeftijdsgroepen zitten mensen die extra kwetsbaar zijn, tekent Hagens aan.
Stellen we ons in Nederland niet een beetje aan, om wat warme dagen?
‘Ervaringsdeskundige hier’, reageerde columnist Arnout Jaspers (Wynia’s Week) toen Nederland in juni veranderde in een bont landschap van kleurcodes wegens hitte. Jaspers woont het grootste deel van het jaar in Thailand. ‘De luchtvochtigheid is in warme landen niet structureel lager. Huizen zonder airco zijn niet gebouwd om hitte buiten te houden, maar juist om zoveel mogelijk te ventileren. Allemaal aanstellerij en moeilijk doen over niks, een paar warme zomerdagen in Nederland.’
Niks mis natuurlijk met genieten van mooi weer, vindt ook hitteplancoördinator Hagens. Maar de vergelijking met andere landen is toch te simpel, vindt hij. ‘In warme landen is de cultuur al veel meer op hitte ingericht. Op het heetst van de dag schalen mensen hun activiteiten af, of blijven ze binnen.’ Bovendien, zegt Hagens: ‘Als je in een warm land woont, leert je lichaam er ook meer mee om te gaan.’
Nog iets: ‘Veel mensen gaan naar die warme landen, omdat ze op vakantie zijn. Dan hoef je niet te werken of allerlei activiteiten te doen, en heb je ook minder last van de hitte’, merkt Hagens op. Cijfers uit Thailand onderschrijven dat. Volgens een recente analyse van de Wereldbank overlijden er in Bangkok alleen al jaarlijks zo’n zeshonderd mensen als direct gevolg van de hitte.
KNMI-klimatoloog Sluijter reageert geïrriteerd op de suggestie dat er weinig aan de hand zou zijn. ‘In Rotterdam werden tijdens de hittegolf die we achter de rug hebben drie festivals afgelast, omdat er in verschillende ziekenhuizen al sprake was van code rood. Het zijn dat soort cascade-effecten waarover ik me zorgen maak: de stroomverziening kan urenlang uitvallen, of door droogte kunnen natuurbranden ontstaan.’
Waarom presteren zonnepanelen minder goed tijdens een hittegolf?
Gek verhaal, maar echt waar: veel zonnepanelen leveren meer energie op een wat koelere zonnige dag, dan op een heel warme. De reden is dat de weerstand in zonnepanelen bij zeer hoge temperaturen wat omhooggaat. Simpel gesteld kunnen de door zonlicht losgewrikte elektronen minder goed rondstromen. Dat vertaalt zich in minder energieopbrengst.
Geen ramp overigens, benadrukt onder meer TNO. De details verschillen per zonnepaneel, maar als vuistregel geldt dat de opbrengst van zonnepanelen voor elke graad boven de 25 graden afneemt met zo’n 0,3 tot 0,5 procent. Bij 30 graden is dat dus nog altijd maar een paar procent vermindering. Op de zonnepaneel-app zou je het niet zien.
Een grotere knauw in de opbrengst kan komen van een ander euvel bij extreme hitte: het automatisch uitschakelen van zonnepanelen, door overbelasting van het net, met al die zonnepanelen in actie, of als beveiliging, om oververhitting te voorkomen.
Waarom gaat het einde van hittegolven vaak gepaard met bliksems?
Bij het einde van een hittegolf kan het flink knallen: ‘Door de hitte is er meer energie aanwezig’, schetst meteoroloog Huirne. Boven het hittegebied wordt binnenstromende, koelere lucht hoog de dampkring in gestuwd, waar de vochtige lucht condenseert tot wolken. ‘Bij hitte kan dat wel 15 kilometer de hoogte in gaan, voorbij de kruishoogte waarop lijnvluchten vliegen.’
Een enorme kolom wolken en tumult dus, waarin ijskristallen ontstaan: vanaf zo’n 2 kilometer hoogte is het doorgaans onder nul. In zo’n bui kunnen die langs elkaar heen schuren, wat voor elektrische lading zorgt, en een scheiding, met negatief onderaan en positief bovenaan de wolk. Met als gevolg bliksemschichten in en vanuit de wolken, precies op de grens waar koelere lucht de hetere lucht probeert te verdrijven. En kans op grote hagelstenen: door de turbulentie in de wolk kunnen de ijsdeeltjes zo lang blijven rondzwerven dat ze uitgroeien tot golfballen.
Op apps als Buienradar zijn dergelijke buien vaak lastig te voorzien, legt Huirne uit. ‘Bij een groot regengebied zie je: die komt eraan. Maar dit soort plaatselijke onweersbuien kunnen elk moment ontstaan. Die zijn het allermoeilijkst om te voorspellen.’ De huidige hitte lijkt, bij uitzondering, overigens vrij rustig te eindigen.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Source: Volkskrant