‘The Odyssey’ Na Batman en Oppenheimer voegt de Britse regisseur nu Odysseus aan zijn rijtje helden met smetjes toe. Een langgekoesterde droom, een langverwachte release. In de opmaat naar de première floreerde het geruchtencircus.
Director Christopher Nolan (frame left) with Matt Damon (as Odysseus) and Zendaya (as Athena), on set of his film THE ODYSSEY, written, produced, and directed by Christopher Nolan.
Je zou kunnen zeggen dat Christopher Nolan net zo lang bezig is geweest met de verfilming van de Odyssee als de Griekse titelheld van huis was: iets meer dan twintig jaar. Het is een langgekoesterde droom. En net als zijn Batmanfilms of zijn Oscarwinnende biopic over de vader van de atoombom J. Robert Oppenheimer (2023), wordt het dé release van deze zomer. Filmliefhebbers kijken ernaar uit. Fans van Nolans eigenzinnige blockbusters hebben het nergens anders over.
Net zoals de avonturen van de man die in het klassieke epos van Homerus steevast wordt aangeduid als de ‘Sluwerd’, begint ook Nolans filmavontuur voor de poorten van Troje. Niet die van de mythische stad, maar van een filmdecor. Eind vorig jaar verklapte hij het Britse filmtijdschrift Empire dat hij twee decennia geleden al door Warner Bros. was ingehuurd om de Ilias te verfilmen. Dat is het verhaal over een tienjarige oorlog en de wrok van goden en mensen dat aan de beroemde thuisreis van Odysseus voorafgaat. Uiteindelijk gunde Warner Bros. de Duitse spektakelveteraan Wolfgang Petersen Troy (2004), en aan de net met geheugenverliesthriller Memento (2000) doorgebroken Nolan zijn eerste Batman-film. Ook een manier om geschiedenis te schrijven.
De oudheid liet Nolan niet los. Met name dat geduchte Trojaanse Paard waarmee de Grieken naar het plan van Odysseus Troje alsnog innemen. Dat beeld achtervolgt hem al sinds hij in een schoolvoorstelling een bordkartonnen paard op wieltjes zag, vertelde hij aan vakblad Variety. In de trailer van The Odyssey is te zien hoe hij het voor zich zag: half verzakt in de branding, als de archeologische opgraving.
Nolan verzamelde een sterrencast, met sterke staaltjes stuntcasting. Matt Damon kroop in de huid van de listige Odysseus. Anne Hathaway, eerder dit jaar al te zien in modesatire The Devil Wears Prada 2, is zijn echtgenote Penelope. De rol van zoon Telemachus, die wachtend op zijn vader niet serieus wordt genomen door zijn onverzettelijke moeder noch door de huwelijkskandidaten die als aasgieren om haar gunsten dingen, ging naar de vooral als Spider-Man bekende Tom Holland. Hij is in het echte leven dan weer getrouwd met Dune– en Euphoria-ster Zendaya, die de genderfluïde godin Pallas Athene speelt. Ze heeft een zwak voor de slimme held en fungeert als zijn geweten.
Van Nolan is bekend dat hij zijn filmsets bewaakt alsof het geheime laboratoria zijn. Daar experimenteert hij met ingenieuze verhaalstructuren en gigantische IMAX-camera’s. Telefoons zijn verboden en de scripts gaan ’s avonds in een kluis. Toen hij voor Tweede Wereldoorlogsfilm Dunkirk (2017) gevechtsscènes op het IJsselmeer draaide, werd de haven van vissersdorp Urk met zwarte schermen afgezet. Geen wonder dus dat dan de kleinste (en volgens Nolan „meest irrelevante”) details die naar buiten komen door fans worden geduid alsof het spreuken van het orakel van Delphi zelf betreft.
Dat gaat soms om schattige details, zoals dat Telemachos zijn vader ‘pa’ (‘dad’) noemt. Veel te modern, oordeelden puristen direct. Alsof de oude Grieken hun boodschappenlijstjes ook in dactylische hexameters schreven, de favoriete versvorm van Homerus. Ronduit akelig wordt het waar het de casting van acteurs van kleur betreft zoals Lupita Nyong’o als Helena van Troje of die van trans man Elliot Page, van wie lange tijd werd gedacht dat hij überheld Achilles zou vertolken– hij speelt de gedoemde soldaat Sinon. Daar zit Petersens Troy met de goudgelokte Diane Kruger als Helena en Brad Pitt het collectieve beeldbewustzijn echt in de weg.
Inmiddels onttakelen studies als Josephine Quinns How the World Made the West de mythe van het zogenaamde lineaire beschavingsdenken – Griekenland als exclusieve bakermat van het ‘vrije Westen’ – door te wijzen op de intense culturele contacten rond de Middellandse Zee, ook in de bronstijd. Acteur en schrijver Stephen Fry benadrukt in zijn hervertellingen van de Griekse mythen dat gendernormen destijds een stuk meer fluïde waren dan Elon Musk – die vooraf stelde dat Nolan „pist op Homerus’ graf” – en diens trollenleger op X willen doen geloven. Nolan is slechts up-to-date.
In hoeverre Christopher Nolan met The Odyssey zijn eigen Paard van Troje heeft geschapen moet de film uitwijzen. Een gunstig voorteken is alvast dat hij als hoofdbron de vertaling van Emily Wilson uit 2017 gebruikte. Zij ziet de Odyssee onder meer als een verslag van diepgeworteld androcentrisme (een vorm van seksisme waarin de man de sociale maatstaf is en het vrouwelijke afwijkend) en het effect daarvan op de vrouwelijke personages. In een interview met Channel 4 News lichtte Nolan alvast een tipje van de sluier op: „Mensen hebben de neiging om de klassieke wereld op een eigenaardige manier en met veel culturele vooroordelen te bekijken. Als je terugkeert naar het gedicht, dan zie je iets wat heel aards, gegrond en toegankelijk is. Dus ik heb me daarop willen concentreren, het toegankelijk willen maken voor hedendaagse toeschouwers en afrekenen met een aantal van die aannames.”
Eerder zei hij ook al te hebben ontdekt dat de Odyssee eigenlijk zijn ‘oertekst’ is. Dat een held komt met al te menselijke gebreken en weifelt tussen altruïsme en eerzucht: dat geldt voor zowel Odysseus, Batman als Oppenheimer. De terugkeer naar huis en haard stond ook centraal in zijn scifi-drama’s Inception (2010) en Interstellar (2014). En het Trojaanse Paard? Daarvoor moeten we terug naar Nolans meest onderschatte, meest persoonlijke film: The Prestige (2006), over twee goochelaars en hun grote verdwijntruc. Als meester-illusionist is Christopher Nolan gewaagd aan Odysseus.
Christopher Nolans ‘The Odyssey’, vanaf deze week in de bioscoop, heeft de ambitie dé zomerhit van 2026 te worden.
> Waarom lukte het nooit iemand om de Odysseus van Homerus succesvol te verfilmen?
> Na Batman en Oppenheimer is Odysseus de volgende held met smetjes van regisseur Christopher Nolan
> Penelope, de vrouw van Odysseus, kampt met een imagoprobleemDe recensie van The Odyssey verschijnt in verband met een embargo op woensdag 15/7 om 18.00 uur.