‘The Odyssey’ Homerus leverde een puntgaaf filmscenario af, zo lijkt het. Toch is zijn Odyssee voor Christoper Nolan eraan begon maar zelden verfilmd. Waar ligt dat aan?
Matt Damon als Odysseus in ‘The Odyssey’.
Wat zongen de Sirenen vanaf hun rotsen naar de aan de mast van zijn schip vastgebonden held Odysseus? Dat ik niet echt naar huis wil, vertelt hij.
Blockbusterfilm The Odyssey van Christopher Nolan, deze week in de bioscoop, heeft de ambitie dé zomerhit van 2026 te worden. Een toeristisch zwaard-en-sandalen-epos van marmer, azuren zee en gouden strand is het niet, wel een rauw en heftig avontuur van flakkerende toorts, mist en rafelrots. De thema’s zijn bekend: oorlog, posttraumatische stressstoornis en dislocatie. Odysseus wordt geplaagd door schuld: hij won, maar richtte een genocide aan. Wil hij wel naar huis? Kan hij daar nog aarden? Actueel is de onderstroom van dreigend beschavingsverval die Nolan eraan toevoegt: de erecode van het bronzen tijdperk ligt in duigen, mede door Odysseus.
Christopher Nolan is de eerste echte topregisseur die zich aan het bekendste heldenepos ter wereld waagt. Velen – James Joyce, Stanley Kubrick, de gebroeders Coen – lieten zich door de Odyssee inspireren, maar die echt verfilmen? Zo moeilijk lijkt dat niet op het eerste gezicht. Odysseus is een interessant complexe held: een sluwe leugenaar, volhardend en praktisch, maar ook een overmoedige bluffer die de goden uitdaagt.
Homerus levert een kant-en-klaar scenario: een non-lineair verteld avontuur met flashback en actie op meerdere tijdlijnen. Thuis op het rotsige eiland Ithaka wacht eega Penelope al twintig jaar op Odysseus’ terugkeer en houdt ze 108 huwelijkskandidaten aan het lijntje. Haar bedreigde zoon Telemachos gaat op Vatersuche. Elders dwingen de Olympische goden de nimf Calypso haar liefdesgijzelaar Odysseus vrij te laten, waarna schipbreuk volgt en de held aangespoeld bij de ‘roeilustige’ Faiaken vertelt over zijn avonturen met cyclopen, kruidenheks Circe, zeemonsters en het dodenrijk. Als apotheose volgt een spionagethriller, met Odysseus die undercover als bedelaar zijn oude paleis verkent voordat hij per slachtpartij van de ‘vrijers’ de orde herstelt.
Het probleem zit ’m in Odysseus’ avonturen: daar verandert elke film in een kindersprookje. Zeker met jarenvijftigtrucage – en ook een beetje bij Nolan – valt een tentakelmonster als Scylla moeilijk serieus te nemen. Wellicht vervingen de Italiaanse superproducers daarom in 1954 de serieuze veteraanregisseur George Wilhelm Pabst door Mario Camerini, bekend van lichte komedies. Camerini’s Ulysses is de enige epische speelfilm over Odysseus vóór Nolans versie van 250 miljoen dollar en was ondanks lauwe recensies een succes. Het waren de hoogtijdagen van de ‘peplum‘, zwaard-en-sandalenfilms waarin geoliede bodybuilders antieke superhelden speelden, met Odysseus soms als ‘comic relief’.
Het pikante, chic belichte Ulysses kiest voor camp: Kirk Douglas speelt Odysseus als clowneske flierefluiter die na tien jaar ‘sadder and wiser’ naar huis terugkeert. Hij verspeelt de loyaliteit van zijn bemanning door Poseidon keer op keer onnodig te provoceren en een jaar lang in groen glittertuniek de sponde van heks Circe te delen. Zijn amoureuze escapades zorgen voor veel meer oponthoud dan zeemonsters – overigens is ook bij Homerus’ en Nolan de zwerftocht een worsteling met verleiding. In Ulysses dreigt onze held – door geheugenverlies, dat wel – zelfs de brave Penelope even in te ruilen voor de piepjonge prinses Nausicaä.
Kirk Douglas als Ulysses, in 1954.
Op deze speelfilm volgde een aantal miniseries die trouw waren aan Homerus, zoals het langdradige Italiaanse L’ Odisea uit 1968 en de onbedoeld grappige The Oddyssey, die ontluikende digitale trucage anno 1997 vrij catastrofaal inzet. Hier is Odysseus’ zwerftocht de straf van zeegod Poseidon voor hubris (overmoed): na de val van Troje roept de held zonder goede reden tegen de branding dat hij het voortaan zonder goden afkan. Tien jaar op zee brengen hem de nodige levensernst en spirituele deemoed bij.
Je kan het heldendicht heel anders benaderen. Uberto Pasolini schrapte in The Return (2024) goden, monsters en kruidenheksen om zich op de kern van de zaak te richten: de thuiskomst. Zijn Odysseus, gespeeld door de toen 62-jarige Ralph Fiennes, is een oorlogsveteraan met PTSS die zichzelf verloor: gekweld door schuld, vervreemding en wantrouwen is hij zelfs voor Penelope onherkenbaar. „Hoe vindt een man wel de weg naar de oorlog maar niet naar huis”, vraagt ze. „Soms wordt de oorlog zijn huis”, antwoordt Odysseus.
Matt Damon met pijl en boog, onderweg naar huis in Christopher Nolans filmepos.
Ralph Fiennes speelde Odysseus radeloos en bezeten, met een lijf als een op het strand gespoelde leren koffer, vrucht van een half jaar zwoegen in de sportschool en een dieet van gestoomde vis en kippensoep. Als lijdende Odysseus overtuigt Fiennes meer dan de serieuze Matt Damon dat bij Nolan doet, zoals Juliette Binoche in The Return veel meer indruk maakt dan Anne Hathaway met haar bekende Oscarwinnende tranen.
Maar intens acteren is ook niet alles: The Odyssey van Nolan is grootser en vermakelijker. Nolan weet als eerste de troebele thuiskomst van de held wél overtuigend te koppelen aan burleske zee-avonturen met schipbreuken, nimfen en monsters. Die ogen smaakvol gegrond in rauwe natuurdecors in Marokko, IJsland of Schotland; zelfs heks Circe is bij Christopher Nolan een gelaagd personage. Hij is de eerste die Homerus’ volledige epos overtuigend verfilmt.
Christopher Nolans ‘The Odyssey’, vanaf deze week in de bioscoop, heeft de ambitie dé zomerhit van 2026 te worden.
> Waarom lukte het nooit iemand om de Odysseus van Homerus succesvol te verfilmen?
> Na Batman en Oppenheimer is Odysseus de volgende held met smetjes van regisseur Christopher Nolan
> Penelope, de vrouw van Odysseus, kampt met een imagoprobleemDe recensie van The Odyssey verschijnt in verband met een embargo op woensdag 15/7 om 18.00 uur.